МАҚОМ ВА МАНЗАЛАТИ ПЕШВОИ МИЛЛАТ ДАР ДАВЛАТДОРӢ

Таҷлили Рӯзи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон тантанаи амният, субот, ягонагӣ, сарҷамъӣ ва муттаҳидии миллати сарбаланди мо ва тамоми сокинони кишвари азизамон аст, зеро маҳз тавассути талошу ҷонбозиҳои Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ-Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон чунин саодат насиби миллат гардид. Аз ин рӯ, месазад, ки аз ин рӯзи накӯ ботантана таҷлил ва ба хидматҳои беназири Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон арҷгузорӣ шавад. Ин таҷлил ва арҷгузорӣ ба хотири худи мо низ ҳаст, зеро аз суботу амнияти саросарии кишвари азиз ва ваҳдату ягонагии миллати сарбаландамон мегӯем ва бо ифтихору масъулиятшиносӣ тантана мекунем. Мо хуб медонем, ки бо талошу ҷонбозиҳои ин абармард ба ин рӯз расидем. Вақте ҷонбозӣ мегӯем, ин як истилоҳи содае нест, ки осон талаффуз мешавад, балки як ҳолати тасаввурпазире аст, ки Сарвари давлат ба хотири наҷоти миллат аз ҷони хеш гузашта буданд. Ё овардани фирориён ба хотири сулҳ аз сарзамини Афғонистон яке аз чунин далелҳои сершумор аст. Таҷлили Рӯзи Президент ба санае алоқаманд аст, ки бори нахуст муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ҳамчун Президенти тавассути раъйпурсии умумихалқӣ интихобшуда савганд ёд карданд ва масъулияти бузурги давлатсозиву давлатдориро бар дӯш гирифтанд. 16 ноябри соли 1994 пас аз раъйпурсии умумихалқӣ, ки рӯзи 6 ноябр Президенти мамлакатро интихоб ва Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистонро қабул кард, маросими савгандёдкунии Президент баргузор шуд.

Аммо таърихи кишвари соҳибистиқлоли мо рӯйдоди муҳимми таърихии дигареро ёд дорад, ки он Иҷлосияи 16-уми Шурои Олии Тоҷикистон дар Қасри Арбоби шаҳри Хуҷанд 16-уми ноябри соли 1992 оғоз шуда буд. Бо амри таърих баъд аз асрҳои бедавлатӣ миллати ҷафодидаи мо 9-уми сентябри соли 1991 арзишмандтарин ва волотарин неъмат – Истиқлоли давлатиро ба даст овард. Мутаассифона, бо айби гуруҳу ҳизбҳо, афроди алоҳида ва дахолати бевоситаи ашхос ва гуруҳҳои алоҳидаи хориҷӣ кишвари мо ба коми оташи ҷанги таҳмилии шаҳрвандӣ кашида шуд. Вазъияти баамаломада зарурати оҷилан андешидани тадбирҳои заруриро ҷиҳати хомўш кардани ҷанги шаҳрвандӣ, сарҷамъии миллат, таъмини оромию субот ва ба суйи ҳаёти муътадил раҳнамун кардани мардуми тоҷик тақозо менамуд. Дар чунин шароити ҳассоси таърихӣ баргузории Иҷлосияи тақдирсози 16-уми Шурои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон моҳи ноябри соли 1992 дар шаҳри бостонии Хуҷанд заминаҳои хеле мусоиди ҳуқуқиву сиёсиро барои ба вуқуъ пайвастани дигаргуниҳои азим дар ҳаёти ҷомеаи Тоҷикистон асос гузошт. Бузургтарин дастоварди иҷлосияи тақдирсоз он буд, ки ба бахти миллионҳо нафар тоҷикони дунё фарзанди баору номус, далеру ҷасур, покзамиру нексиришт ва дорои ифтихори баланди миллӣ Эмомалӣ Раҳмон ҳамчун Сарвари давлат ба майдон омад. Ин фарзанди фарзонаи миллат ҷон дар каф бо як далериву ҷасорати бемисл масъулияти баланди роҳбариро ба дӯш гирифта, ба наҷоти миллату давлати тоҷикон камари ҳиммат баст, ки саҳифаҳои заррини давлатдории навини тоҷикон ба номи Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ-Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон алоқаманд аст. Барои хизматҳои барҷаставу арзандаи таърихӣ ҷиҳати таъмини сулҳу ваҳдати миллӣ, хомӯш кардани оташи ҷанги шаҳрвандӣ ва рафъи хатари парокандашавиии миллат ба ин абармарди миллат мақоми Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат лоиқ дониста шуда, ки он аз тариқи қонун танзими ҳуқуқӣ пайдо кард. Лоиқ донистани чунин унвони олӣ ифодагари иродаи халқ аст, зеро халқи қадршиноси мо ба хизматҳои бузурги фарзанди фарзонааш арҷ мегузорад. Халқ қаҳрамони худро мешиносад ва дӯст медорад. Беҳтарин саодати олам муҳаббати халқ аст, ки хушбахтона, ин бахти бузург насиби Пешвои муаззами мост. Итминон дорем, ки кохи муҳташами сулҳи тоҷикон, ки бевосита бо дастони ин чеҳраи сиёсии эътирофшудаи сатҳи байналмилалӣ бунёд шудааст, ҳазорсолаҳо бегазанд хоҳад монд. Бовар дорем, ки таҷрибаи бузурги сулҳоварӣ ва давлату миллатсозии Пешвои тоҷикони ҷаҳон садсолаҳо мавриди омӯзиш, пазириш ва таваҷҷуҳи ҳамешагии давлатҳои олам ва аҳли башар қарор хоҳад гирифт. Асоси ҳуқуқии фаъолияти Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон (Қонуни асосӣ аз 6 ноябри соли 1994, бо тағйиру иловаҳои солҳои 1999, 2003, 2016) муқаррар гардидааст. Тибқи моддаи 64, Президент сарвари давлат ва ҳокими иҷроия мебошад, ки аз ҷониби шаҳрвандон бо роҳи умумӣ, мустақим ва пинҳонӣ барои муҳлати ҳафт сол интихоб мешавад. Дар моддаи 65 омадааст: “Президент кафили Конститутсия, қонунҳо, ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд, истиқлолият, ваҳдати миллӣ ва якпорчагии Тоҷикистон мебошад”. Ҳамин тавр, дар сатҳи ҳуқуқӣ, Президент на танҳо мансаби сиёсӣ, балки институти кафолатбахши қонунмандӣ ва суботи давлатдорӣ ба шумор меравад. Президент ҳамчун намояндаи олии Ҷумҳурии Тоҷикистон дар муносибатҳои байналмилалӣ баромад мекунад, аз номи давлат шартномаҳои байналмилалӣ мебандад, сафиронро таъин ва қабул менамояд ва самти умумии сиёсати хориҷиро муайян месозад. Ӯ инчунин сармоягузори асосии сиёсати дохилии давлат мебошад — бо ташаббусҳои стратегӣ дар соҳаҳои иқтисод, амният, иҷтимоъ ва фарҳанг. Нақши Президент дар таъмини суботи дохилӣ ва ваҳдати миллӣ махсусан дар давраи баъдиҷангӣ (пас аз Созишномаи умумии сулҳ ва ризоияти миллӣ, соли 1997) аҳаммияти таърихӣ дорад.

Тибқи моддаи 69-и Конститутсия, Президент роҳбари Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон мебошад. Ӯ сохтор ва ҳайати Ҳукуматро тасдиқ мекунад, вазирон ва роҳбарони кумитаҳои давлатӣ ва мақомоти иҷроияро таъин ё аз вазифа озод менамояд. Президенти ҷумҳурӣ дорои ҳуқуқи ташаббуси қонунгузорӣ аст ва метавонад ба Маҷлиси намояндагон лоиҳаи қонун пешниҳод намояд. Ӯ ҳамчунин метавонад қарорҳои Ҳукуматро бекор кунад, агар онҳо мухолифи Конститутсия ё қонунҳои кишвар бошанд. Ин салоҳиятҳо нишон медиҳанд, ки Президент — меъмори асосии сиёсати иҷроия ва танзимгари мувозинати ҳокимият дар ҷумҳурӣ мебошад.

Бо қабули Қонуни конститутсионии Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат» (с. 2015) мақоми рамзии Президент дар низоми давлатӣ қонунӣ гардид. Ин мақом на танҳо ҳамчун нишони эҳтиром ба хизматҳои таърихӣ, балки ҳамчун асоси устувории низоми сиёсӣ ва ҳифзи арзишҳои миллӣ дар замони ҷаҳонишавӣ хизмат мекунад. Пешвои миллат — рамзи давомияти давлатдорӣ, ваҳдати миллӣ ва ҳувияти тоҷикон мебошад. Дар назарияи сиёсатшиносӣ ин модел ба шакли 'президенти муттаҳидкунанда монанд аст, ки дар кишварҳои пасошӯравӣ васеъ истифода мешавад.

Гарчанде ки Президент дорои салоҳияти васеъ аст, вай дар асоси принсипи тақсими ҳокимият амал мекунад. Мақомоти қонунгузор (Маҷлиси Олӣ) ва судӣ дорои мустақилияти ҳуқуқӣ мебошанд, аммо фаъолияти онҳо бо сиёсати умумии давлатӣ, ки аз ҷониби Президент роҳнамоӣ мешавад, ҳамоҳанг карда мешавад. Президент инчунин кафили ҳифзи ҳуқуқи инсон ва шаҳрванд аст, ки онро тавассути ислоҳоти судӣ, сиёсати иҷтимоӣ ва барномаҳои миллии рушди иқтисодӣ амалӣ менамояд.

Таҷрибаи Тоҷикистон нишон медиҳад, ки институти президентӣ дар шароити ҷомеаи гузаришӣ нақши калидӣ дар бунёди давлатдории миллӣ доштааст. Аз солҳои 1990-ум то имрӯз, тавассути роҳбарии президентӣ низоми давлатдорӣ аз шакли ноустувори баъдиҷангӣ ба сохтори устувори сиёсӣ ва иқтисодӣ табдил ёфт. Президент ҳамчун шахси ҳуқуқӣ ва сиёсӣ — кафили истиқлолият, субот ва рушди устувори давлат мебошад.

Хулоса, мақом ва манзалати Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар давлатдорӣ дорои ду хусусияти асосист:

1. Хусусияти ҳуқуқӣ-идорӣ – роҳбарии ҳокимияти иҷроия, таъмини иҷрои қонунҳо ва ҳамоҳангсозии фаъолияти мақомоти давлатӣ;

2. Хусусияти сиёсӣ-рамзӣ – кафолати истиқлолият, ваҳдати миллӣ, суботи сиёсӣ ва ҳувияти давлати тоҷикон.
Ин ду ҷанбаи ҳамбаста сабаб мешаванд, ки Президент на танҳо сарвари давлат, балки меъмори асосии давлатдории муосири тоҷикон ва рамзи ваҳдату пешрафти миллӣ бошад.

Сарвиноз Ҷӯраева,

доктори илми филология, дотсенти кафедраи забон

ва адабиёти тоҷики факултети забонҳои шарқи

Муассисаи давлатии таълимии «Донишгоҳи давлатии

Хуҷанд ба номи академик Бобоҷон Ғафуров»