ТАШАККУЛИ ХУДШИНОСИИ МИЛЛӢ ДАР ЗАМИНАИ ОМӮЗИШИ ЗАБОНИ АНГЛИСӢ
Дар шароити рушди босуръати робитаҳои байналмилалӣ, масъалаи ҳифз ва таҳкими худшиносии миллӣ аҳаммияти бештар касб мекунад. Имрӯз омӯзиши забонҳои хориҷӣ, бахусус забони англисӣ, ба яке аз талаботи муҳимми замон табдил ёфтааст. Бо вуҷуди ин, ин раванд набояд танҳо ба азхудкунии воситаҳои муоширати байналмилалӣ маҳдуд гардад, балки бояд ба таҳкими ҳувият ва рушди худшиносии миллӣ низ мусоидат намояд.
Ҷомеаи муосир аз ҳар як шахс талаб мекунад, ки дар баробари соҳиб будан ба донишу малакаҳои замонавӣ, инчунин арзишҳо, анъанаҳо ва фарҳанги миллии худро эҳтиром ва ҳифз намояд. Маҳз дар чунин шароит низоми маориф вазифадор аст, ки на танҳо мутахассисони баландихтисос, балки шахсони худогоҳ, ватандӯст ва дорои ҳувияти устувори миллиро тарбия намояд.
Яке аз самтҳои муҳимми маориф омӯзиши забонҳои хориҷӣ ба ҳисоб меравад. Имрӯз забони англисӣ ҳамчун воситаи асосии муоширати байналмилалӣ дар соҳаҳои гуногун — илм, техника, иқтисод ва фарҳанг — мавқеи хос дорад. Аз ин лиҳоз, масъалаи мутобиқсозии раванди таълими забони англисӣ бо ҳадафҳои тарбияи миллӣ аҳаммияти илмӣ ва амалӣ пайдо мекунад. Омӯзгорон бояд усулҳо ва равишҳоеро истифода баранд, ки дар баробари омӯзиши забон, ба донишҷӯён имконият диҳанд, то фарҳанг, таърих ва арзишҳои миллии худро дарк ва муаррифӣ намоянд. Ин раванд метавонад ба ташаккули эҳсоси ифтихор аз миллат ва масъулиятшиносӣ нисбат ба мероси фарҳангӣ мусоидат намояд.
Худшиносии миллӣ яке аз мафҳумҳои калидӣ дар илми педагогика ва ҷомеашиносӣ ба ҳисоб меравад. Он раванди дарк намудани мансубияти шахс ба як миллат, шинохти арзишҳо, фарҳанг, забон ва таърихи он мебошад. Ба ибораи дигар, худшиносии миллӣ ҳисси тааллуқ, ифтихор ва масъулиятро нисбат ба миллат ва мероси фарҳангии он дар бар мегирад. Ин раванд на танҳо ба шинохти гузашта, балки ба дарки ҷойгоҳи худ дар ҷомеаи муосир ва ҷаҳонишаванда низ алоқаманд аст.
Дар заминаи худшиносии миллӣ як қатор унсурҳои асосӣ ҷой доранд. Пеш аз ҳама, забон ҳамчун омили муҳимтарини ҳифз ва интиқоли фарҳанг ва арзишҳои миллӣ баромад мекунад. Забон на танҳо воситаи муошират, балки рамзи ҳастии миллат ва омили муттаҳидкунандаи он мебошад. Фарҳанг низ яке аз ҷузъҳои асосии худшиносии миллӣ буда, анъанаҳо, урфу одатҳо, санъат ва тарзи зиндагии миллатро дар бар мегирад. Тавассути фарҳанг шахс бо ҷаҳони маънавии миллати худ ошно мегардад.
Ҳамзамон, арзишҳои миллӣ – аз қабили ватандӯстӣ, эҳтиром ба бузургон, меҳнатдӯстӣ ва ҳифзи анъанаҳо – дар ташаккули худшиносӣ нақши муҳим доранд. Ин арзишҳо рафтор ва ҷаҳонбинии шахсро шакл медиҳанд. Таърих бошад, ҳамчун хотираи ҷамъиятӣ, сарчашмаи асосии ифтихори миллӣ ва дарси ибрат барои наслҳои оянда хизмат мекунад. Донистани таърихи миллат ба шахс имкон медиҳад, ки решаҳои худро дарк намуда, ҳисси мансубиятро мустаҳкам намояд.
Дар ин раванд, нақши маориф хеле бузург аст. Муассисаҳои таълимӣ яке аз муҳитҳои асосие мебошанд, ки дар онҳо худшиносии миллӣ шакл мегирад ва рушд меёбад. Тавассути барномаҳои таълимӣ, фанҳои гуногун ва фаъолияти тарбиявӣ, донишҷӯён бо арзишҳо ва мероси фарҳангии худ ошно мешаванд. Омӯзгор ҳамчун шахси калидӣ метавонад бо истифода аз усулҳои муосири таълимӣ ва тарбиявӣ, эҳсоси ифтихор аз миллат ва эҳтиром ба фарҳанги миллиро дар зеҳни донишҷӯён ташаккул диҳад.
Дар низоми муосири маориф забони англисӣ мавқеи хосро ишғол менамояд. Он на танҳо ҳамчун фанни таълимӣ, балки ҳамчун воситаи муҳимми рушди зеҳнӣ, фарҳангӣ ва коммуникативии донишҷӯён баромад мекунад. Бо дарназардошти он ки забони англисӣ забони асосии муоширати байналмилалӣ мебошад, омӯзиши он ба донишҷӯён имконият медиҳад, ки ба фазои ҷаҳонии иттилоотӣ ворид шаванд, дониш ва таҷрибаи кишварҳои дигарро аз худ намоянд ва дар муколамаи байнифарҳангӣ фаъолона иштирок кунанд. Аз ин рӯ, ҷойгоҳи забони англисӣ дар низоми таълим на танҳо раванди амалӣ, балки тарбиявӣ низ мебошад.
Пеш аз ҳама, онҳо ба рушди ҷаҳонбинии донишҷӯён мусоидат намуда, онҳоро бо фарҳанг, анъана ва тарзи зиндагии халқҳои дигар ошно месозанд. Ин раванд дар донишҷӯён ҳисси таҳаммулпазирӣ, эҳтиром ба гуногунрангии фарҳангҳо ва қобилияти муқоиса ва таҳлилро инкишоф медиҳад. Ҳамзамон, тавассути ворид намудани маводи марбут ба фарҳанги миллӣ дар дарсҳо, метавон худшиносии миллӣ ва эҳсоси ифтихор аз миллати худро тақвият бахшид.
Илова бар ин, дарсҳои забони англисӣ барои рушди сифатҳои ахлоқӣ ва иҷтимоии шахс низ замина фароҳам меоранд. Иштирок дар муҳокимаҳо, корҳои гурӯҳӣ, нақшбозӣ ва лоиҳаҳо ба донишҷӯён имконият медиҳад, ки малакаҳои ҳамкорӣ, масъулиятшиносӣ, эҳтироми фикри дигарон ва худбаёнкуниро инкишоф диҳанд. Ин гуна фаъолиятҳо на танҳо сатҳи дониши забонӣ, балки фарҳанги муошират ва рафтори иҷтимоии онҳоро низ баланд мебардоранд.
Дар ин раванд нақши омӯзгор хеле муҳим аст. Омӯзгор бояд на танҳо дорандаи дониш, балки тарбиятгар ва роҳнамо бошад. Ӯ метавонад тавассути интихоби дурусти мавод, истифодаи усулҳои муосири таълим ва ташкили муҳити мусоиди таълимӣ, ҳамзамон ба рушди забонӣ ва тарбиявии донишҷӯён таъсир расонад. Омӯзгор бояд кӯшиш намояд, ки дарсҳоро тавре баргузор намояд, ки донишҷӯён на танҳо забон омӯзанд, балки арзишҳои миллӣ ва умумибашариро низ дарк намоянд.
Ташаккули худшиносии миллӣ дар раванди таълим, махсусан дар дарсҳои забони англисӣ, тавассути истифодаи як қатор роҳҳо ва усулҳои муосири педагогӣ амалӣ карда мешавад. Ин раванд на танҳо ба рушди малакаҳои забонӣ, балки ба баланд бардоштани ҳисси ифтихор аз миллат, эҳтиром ба арзишҳои миллӣ ва ташаккули ҷаҳонбинии васеъ мусоидат менамояд.
Яке аз роҳҳои муҳим ворид намудани маводи фарҳанги миллӣ ба раванди дарс мебошад. Дар ин раванд омӯзгор метавонад матнҳо, мавзуъҳо ва машқҳоеро истифода барад, ки ба таърих, анъанаҳо, ҷашнҳо, шахсиятҳои маъруф ва мероси фарҳангии халқи тоҷик бахшида шудаанд. Масалан, ҳангоми омӯзиши мавзуъҳои “My Country”, “Traditions” ё “Famous People”, донишҷӯён метавонанд дар бораи Тоҷикистон маълумот пешниҳод намуда, онро ба забони англисӣ баён кунанд. Ин усул ба ҳамбастагии омӯзиши забон ва тарбияи миллӣ мусоидат мекунад.
Усули дигари муҳим истифодаи методҳои интерактивӣ мебошад. Масалан, лоиҳа дар мавзуи “National Heritage of Tajikistan” метавонад на танҳо малакаҳои нутқро инкишоф диҳад, балки ҳисси масъулият ва ифтихори миллиро низ тақвият бахшад. Ин гуна усулҳо донишҷӯёнро ба тафаккури мустақил ва эҷодӣ водор месозанд.
Яке аз самтҳои муассир муқоисаи фарҳангҳо мебошад. Тавассути ин усул донишҷӯён имконият пайдо мекунанд, ки байни фарҳанги худ ва фарҳангҳои дигар монандиҳо ва фарқиятҳоро таҳлил намоянд. Ин раванд ба рушди тафаккури интиқодӣ ва таҳаммулпазирии фарҳангӣ мусоидат мекунад. Ҳамзамон, донишҷӯён арзиши фарҳанги миллии худро амиқтар дарк намуда, нисбат ба он эҳтироми бештар пайдо мекунанд.
Ғайр аз ин, истифодаи маводи аслӣ низ аҳаммияти калон дорад. Матнҳо, видеоҳо, мақолаҳо ва дигар манбаъҳои воқеӣ, ки ба фарҳанги миллӣ ва байналмилалӣ марбутанд, метавонанд дарсҳоро ҷолиб ва муассир гардонанд. Масалан, истифодаи видеоҳо дар бораи Тоҷикистон ё мақолаҳо дар бораи ҷашнҳои миллӣ ба донишҷӯён имкон медиҳад, ки маводи омӯзиширо дар шакли воқеӣ дарк намоянд ва онро дар муоширати забонӣ истифода баранд.
Баррасии масъалаи ташаккули худшиносии миллӣ дар заминаи омӯзиши забони англисӣ нишон медиҳад, ки ин раванд дорои аҳаммияти бузурги назариявӣ ва амалӣ мебошад. Дарсҳои забони англисӣ, агар бо усулҳои дурусти педагогӣ ва тарбиявӣ ташкил карда шаванд, метавонанд на танҳо ба азхудкунии забон, балки ба рушди шахсияти ҳамаҷонибаи донишҷӯ мусоидат намоянд.
Ҳамин тариқ, метавон гуфт, ки омӯзиши забони англисӣ дар баробари вазифаи таълимӣ, дорои аҳаммияти муҳимми тарбиявӣ низ мебошад. Он ба рушди шахсияти донишҷӯ, таҳкими ҳисси ватандӯстӣ ва ифтихори миллӣ, инчунин такмили малакаҳои муоширати байнифарҳангӣ мусоидат намуда, дар маҷмуъ ба ташаккули шаҳрвандони худогоҳ ва рақобатпазир дар ҷомеаи муосир замина фароҳам меорад.
Атаева Ҳафизахон,
дотсенти кафедраи умумидонишгоҳии забонҳои хориҷии
факултети забонҳои хориҷии Муассисаи давлатии таълимии
«Донишгоҳи давлатии Хуҷанд ба номи академик Бобоҷон Ғафуров»