ИСТИҚЛОЛИЯТИ ДАВЛАТӢ ҲАМЧУН ПОЯИ САРНАВИШТИ МИЛЛАТ: ТАҲЛИЛИ ТАЪРИХӢ ВА СИЁСӢ
Истиқлоли давлатӣ ҳамчун падидаи сиёсӣ ва ҳуқуқӣ яке аз арзишҳои олӣ ва сарнавиштсози ҳар миллат ба ҳисоб меравад. Он на танҳо ифодаи истиқлоли сиёсӣ ва ҳуқуқии давлат аст, балки таҷассумгари сатҳи баланди худшиносии миллӣ, камолоти фарҳангӣ ва масъулияти таърихии ҷомеа мебошад. Барои халқи тоҷик истиқлолият маънои бозгашт ба асли давлатдории миллӣ, эҳёи суннатҳои таърихӣ ва таҳкими ҳувияти фарҳангиро дорад.
Дар шароити ҷаҳонишавӣ, ки бо таҳаввулоти босуръати сиёсиву иқтисодӣ ва фарҳангӣ ҳамроҳ аст, масъалаи ҳифзи Истиқлоли давлатӣ аҳамияти махсус пайдо мекунад. Давлатҳои миллӣ танҳо дар сурате метавонанд манфиатҳои худро ҳимоя намоянд, ки дорои низоми устувори сиёсӣ, иқтисоди рақобатпазир ва ҷомеаи муттаҳид бошанд. Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки 9 сентябри соли 1991 Истиқлоли давлатии худро эълон намуд, дар тӯли зиёда аз се даҳсола роҳи мураккаб, вале пурмазмунеро тай кард.
Соли 2026 Ҷумҳурии Тоҷикистон 35-солагии Истиқлоли давлатии худро таҷлил менамояд. Ин сана на танҳо ҷашни сиёсӣ, балки марҳалаи муҳими таҳлили таҷрибаи таърихӣ, арзёбии дастовардҳо ва муайян намудани дурнамои рушди минбаъда мебошад. Дар ин мақола кӯшиш мешавад, ки Истиқлоли давлатӣ ҳамчун пояи сарнавишти миллат аз нигоҳи таърихӣ ва сиёсӣ мавриди баррасии амиқ қарор дода шавад.
Заминаҳои таърихии давлатдории тоҷикон. Таърихи давлатдории тоҷикон аз умқи асрҳо сарчашма мегирад. Ҳанӯз дар давраҳои бостонӣ дар ҳудуди Осиёи Марказӣ шаклҳои гуногуни ташкилоти давлатӣ вуҷуд доштанд, ки заминаи ташаккули анъанаҳои идоракунии сиёсиро фароҳам оварданд. Давраҳои гуногуни таърихӣ, махсусан аҳди Давлати Сомониён, намунаи равшани ташаккули давлатдории миллӣ ва рушди фарҳангиву илмӣ ба шумор мераванд.
Дар давраи Сомониён забони тоҷикӣ (форсӣ) ба ҳайси забони давлатӣ ва илмиву адабӣ рушд карда, пояҳои худшиносии миллӣ устувор гардиданд. Ин давра ҳамчун марҳалаи тиллоии фарҳанги тоҷикон эътироф шудааст. Маҳз дар ҳамин замина арзишҳои давлатдорӣ, адолати иҷтимоӣ ва ҳифзи манфиатҳои миллӣ ташаккул ёфтанд.
Бо вуҷуди он ки дар марҳалаҳои минбаъда истиқлолияти сиёсӣ аз даст рафт ва сарзамини тоҷикон таҳти нуфузи қудратҳои гуногун қарор гирифт, анъанаҳои давлатдорӣ ва ормони истиқлол дар шуури мардум боқӣ монданд. Ин омил дар давраҳои баъдӣ барои эҳёи давлатдории миллӣ заминаи маънавӣ фароҳам овард.
Давраи шуравӣ: таҷрибаи давлатдории маҳдуд. Таъсиси Ҷумҳурии Шуравии Тоҷикистон дар ҳайати Иттиҳоди Шуравӣ марҳалаи нави таърихиро оғоз намуд. Гарчанде соҳибихтиёрии давлатӣ дар ин низом маҳдуд буд, таҷрибаи муайяни идоракунии давлатӣ, ташаккули сохторҳои маъмурӣ ва рушди соҳаҳои иҷтимоӣ ба вуҷуд омад.
Дар ин давра низоми маориф густариш ёфта, соҳаҳои саноат ва кишоварзӣ рушд карданд. Инфрасохтори иқтисодӣ ташаккул ёфт ва табақаи зиёиёни миллӣ ба камол расид. Бо вуҷуди ин, сиёсати марказонидашуда имкони қабули қарорҳои мустақилонаро маҳдуд менамуд.
Пошхӯрии Иттиҳоди Шуравӣ дар охири асри ХХ ба ҷумҳуриҳои иттифоқӣ, аз ҷумла Тоҷикистон, имкони таърихии эълони истиқлолияти комилро фароҳам овард. Ин раванд натиҷаи таҳаввулоти сиёсӣ ва иҷтимоии ҷаҳонӣ буд.
Эълони Истиқлоли давлатӣ ва мушкилоти давраи гузариш. 9 сентябри соли 1991 Ҷумҳурии Тоҷикистон Истиқлоли давлатии худро расман эълон намуд. Ин рӯйдод оғози марҳалаи нави давлатсозӣ ва ташаккули низоми мустақили сиёсиро ифода мекард. Аммо солҳои аввали истиқлол бо мушкилоти ҷиддии сиёсӣ ва иқтисодӣ ҳамроҳ гардиданд.
Буҳрони сиёсӣ ва ҷанги шаҳрвандии солҳои 1992–1997 суботи давлатро халалдор сохт. Ин низоъ паёмадҳои вазнини иҷтимоӣ ва иқтисодӣ ба бор овард. Дар чунин шароит масъалаи ҳифзи якпорчагии давлат ва барқарор намудани сулҳу субот аҳамияти ҳаётӣ касб намуд.
Нақши роҳбарияти сиёсӣ дар раванди сулҳсозӣ назаррас буд. Бо иштироки фаъоли Эмомалӣ Раҳмон 27 июни соли 1997 Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ ба имзо расид. Ин санад ба ҷанги шаҳрвандӣ хотима бахшида, заминаи таҳкими ваҳдати миллӣ ва рушди минбаъдаи давлатро гузошт.
Конститутсия ва ташаккули давлати ҳуқуқбунёд. Қабули Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон соли 1994 яке аз рӯйдодҳои муҳими давраи истиқлол ба шумор меравад. Конститутсия Тоҷикистонро давлати соҳибихтиёр, демократӣ, ҳуқуқбунёд ва дунявӣ эълон намуд.
Ин санад принсипи таҷзияи ҳокимият, волоияти қонун ва ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсонро муқаррар кард. Дар заминаи он сохторҳои ҳокимияти қонунгузор, иҷроия ва судӣ ташаккул ёфта, низоми идоракунии давлатӣ такмил дода шуд.
Таҳкими заминаҳои ҳуқуқӣ ба рушди ҷомеаи шаҳрвандӣ ва ташаккули фарҳанги ҳуқуқӣ мусоидат намуд. Ин раванд барои устувории сиёсӣ ва рушди демократӣ аҳамияти калидӣ дорад.
Ислоҳоти иқтисодӣ ва стратегияҳои миллӣ. Давраи истиқлол бо гузариш аз иқтисоди фармондеҳӣ ба иқтисоди бозорӣ алоқаманд буд. Ислоҳоти сохторӣ дар соҳаҳои молия, бонкдорӣ, андоз ва моликият амалӣ гардиданд. Тадриҷан бахши хусусӣ рушд карда, фазои мусоиди сармоягузорӣ фароҳам оварда шуд.
Стратегияҳои миллии рушд ба таъмини истиқлоли энергетикӣ, раҳоӣ аз бунбасти коммуникатсионӣ ва саноатикунонии кишвар равона гардидаанд. Лоиҳаи калидӣ дар ин самт сохтмони Неругоҳи барқи обии Роғун мебошад, ки барои таъмини амнияти энергетикӣ аҳамияти стратегӣ дорад.
Бунёди роҳҳо, нақбҳо ва пулҳои замонавӣ ба ҳамгироии минтақавӣ ва рушди савдо мусоидат намуд. Дар маҷмуъ, иқтисоди миллӣ тадриҷан ба марҳалаи рушди устувор ворид гардид.
Эҳёи фарҳанг ва таҳкими худшиносии миллӣ. Истиқлолият ба эҳёи арзишҳои фарҳангӣ ва суннатҳои миллӣ такони ҷиддӣ бахшид. Забони тоҷикӣ ҳамчун забони давлатӣ мавқеи устувор пайдо кард. Баргузории ҷашнҳои миллӣ, аз ҷумла Наврӯз, ба таҳкими худшиносии миллӣ мусоидат намуд.
Бо қарори Созмони Милали Муттаҳид ҷашни Наврӯз мақоми байналмилалӣ касб кард, ки ин далели эътирофи фарҳанги тоҷикон дар сатҳи ҷаҳонӣ мебошад.
Ҳамзамон, бузургдошти осори шахсиятҳои барҷаста, аз ҷумла Абӯабдуллоҳи Рӯдакӣ, Абулқосим Фирдавсӣ ва Абӯалӣ ибни Сино, ба таҳкими пайванди наслҳо ва рушди тафаккури миллӣ мусоидат мекунад.
Сиёсати хориҷӣ ва мавқеи байналмилалӣ. Дар шароити истиқлол Тоҷикистон сиёсати хориҷии мустақил ва чандсамтаро пеш мебарад. Узвият дар созмонҳои минтақавӣ ва байналмилалӣ ба таҳкими мавқеи кишвар дар арсаи ҷаҳонӣ мусоидат кардааст.
Ташаббусҳои байналмилалии Тоҷикистон дар соҳаи об ва иқлим, ки дар минбарҳои ҷаҳонӣ пешниҳод шудаанд, обрӯи кишварро баланд бардоштанд. Ин сиёсати фаъолонаи дипломатӣ ба таҳкими ҳамкориҳои иқтисодӣ ва амниятӣ мусоидат менамояд.
Нақши ҷавонон дар таҳкими истиқлолият. Ҷавонон ҳамчун неруи асосии ҷомеа дар раванди рушди давлат нақши калидӣ доранд. Сармоягузорӣ ба соҳаи маориф, илм ва технология заминаи пешрафти устуворро таъмин мекунад.
Тарбияи насли ҷавон дар руҳияи ватандӯстӣ, эҳтиром ба қонун ва масъулияти шаҳрвандӣ омили муҳими пойдории истиқлолият мебошад. Ҷомеае, ки ба дониш ва маърифат такя мекунад, қодир аст ба чолишҳои ҷаҳони муосир посухи муносиб диҳад.
Ва дар охир гуфтаниям:
Сиву панҷ соли Истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон давраи ташаккул ва таҳкими пояҳои давлатдорӣ мебошад. Кишвар аз марҳалаҳои душвори таърихӣ гузашта, ба суботи сиёсӣ ва рушди иҷтимоиву иқтисодӣ ноил гардид.
Истиқлолият барои халқи тоҷик на танҳо падидаи сиёсӣ, балки арзиши муқаддас ва сарнавиштсоз аст. Он пояи асосии рушди миллӣ, ҳифзи ҳувият ва таъмини ояндаи дурахшони давлат мебошад. Бо такя ба таҷрибаи таърихӣ, ваҳдати миллӣ ва сиёсати дурбинона, Ҷумҳурии Тоҷикистон дар оянда низ роҳи пешрафт ва шукуфоиро бо эътимод идома хохад ёфт.
М.Ҷӯрабоева, муаллим кафедраи
умумидонишгоҳии сиёсатшиносӣ