СТРАТЕГИЯИ ДАВЛАТИИ МУҚОВИМАТ БА ЭКСТРЕМИЗМ ВА ТЕРРОРИЗМ: ДАСТОВАРДҲО ВА ДУРНАМОИ ТАЪМИНИ СУБОТУ ОРОМИИ ҶОМЕА
Ҷумҳурии Тоҷикистон аз солҳои аввали соҳибистиқлолӣ то имрӯз дар самти муқовимат ба экстремизм ва терроризм, қочоқи маводи нашъаовар, савдои одамон ва коррупсия тавассути қабули санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ, стратегияҳо ва барномаҳои давлатӣ тадбирҳои заруриро амалӣ менамояд. Таҷрибаи таърихии кишвар нишон медиҳад, ки таъмини сулҳу субот, ҳифзи амнияти миллӣ ва таҳкими ваҳдати ҷомеа аз ҷумлаи вазифаҳои муҳимми давлат ва шаҳрвандон ба ҳисоб мераванд. Оқибатҳои фоҷиабори ҷанги шаҳрвандии солҳои 1990-ум, ки дар заминаи омилҳои мураккаби сиёсӣ, иҷтимоӣ ва идеологӣ ба вуҷуд омада буд, зарурати пешгирии низоъ, ифротгароӣ ва барангехтани кинаву адоватро боз ҳам равшантар нишон медиҳанд. Мардуми тоҷик оқибатҳои сангини он давраро ҳеҷ гоҳ фаромӯш нахоҳад кард.
Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар баромаду суханрониҳои худ пайваста ба хатарҳои экстремизм ва терроризм барои амнияти давлат, сулҳу субот ва осоиштагии мардум таваҷҷуҳ зоҳир менамоянд. Аз ҷумла, Сарвари давлат таъкид кардаанд: «Имрӯз терроризм ва экстремизм ҳамчун вабои аср ба амнияти ҷаҳон ва ҳар як сокини сайёра таҳдид карда, барои башарият хатари на камтар аз силоҳи ядроиро ба миён овардааст».
Дар мақолаи мазкур мазмуну муҳтаво, ҳадафҳо ва самтҳои асосии амалисозии Стратегияи пешгирии экстремизм ва терроризм дар Ҷумҳурии Тоҷикистон барои давраи то соли 2040, инчунин дастовардҳо, мушкилот ва дурнамои таъмини суботу оромии ҷомеа мавриди баррасӣ қарор мегиранд.
26 феврали соли 2026 бо Қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон таҳти №73 Стратегияи пешгирии экстремизм ва терроризм дар Ҷумҳурии Тоҷикистон барои давраи то соли 2040 тасдиқ гардид. Ин санад идомаи мантиқии чораҳои андешидаи давлат ва Ҳукумати кишвар дар самти пешгирии экстремизм ва терроризм буда, омӯзиши мазмуну муҳтаво ва вазифаҳои он дар шароити муосир аҳаммияти махсус дорад.
Стратегияи мазкур дар асоси меъёрҳои Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон, қонунҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи муқовимат ба экстремизм», «Дар бораи муқовимат ба терроризм» ва «Дар бораи банақшагирии стратегӣ ва дурнамосозии давлатӣ» таҳия ва қабул гардидааст. Он санади муҳими банақшагирии давлатӣ буда, самтҳои афзалиятноки пешгирии экстремизм ва терроризмро муайян мекунад.
Барои амалисозии муқаррароти Стратегия Нақшаи чорабиниҳо барои солҳои 2026-2030 тасдиқ шудааст. Дар ин нақша номгӯйи чорабиниҳои мушаххас, муҳлатҳои иҷро ва мақомоти масъул муайян гардидаанд. Мутобиқи қарори мазкур, Прокуратураи генералии Ҷумҳурии Тоҷикистон амалисозии Стратегия ва Нақшаи чорабиниҳои онро таҳти назорат ва ҳамоҳангсозии доимӣ қарор медиҳад.
Стратегия аз ҳашт боб ва 158 банд иборат буда, амалисозии он барои давраи то соли 2040 дар се марҳила пешбинӣ шудааст: солҳои 2026-2030, 2031-2035 ва 2036-2040. Бобҳо ва бандҳои он ба такмили сиёсати давлатӣ, муайян намудани вазифаҳои афзалиятноки мақомоти давлатӣ ва мақомоти худидоракунии шаҳрак ва деҳот, инчунин густариши ҳамкориҳо бо ҷомеаи шаҳрвандӣ ва ташкилотҳои байналмилалӣ дар самти пешгирии экстремизм ва терроризм равона шудаанд. Аҳаммияти ин санад дар он аст, ки пешгирии зуҳуроти мазкурро ҳамчун вазифаи муштараки давлат ва ҷомеа баррасӣ намуда, барои ҳамоҳангсозии фаъолияти субъектҳои дахлдор заминаи ҳуқуқӣ ва ташкилӣ фароҳам меорад.
Мутобиқи Нақшаи чорабиниҳо, миёни кормандони мақомоти давлатӣ, намояндагони ҷомеаи шаҳрвандӣ ва воситаҳои ахбори омма корҳои маърифатӣ ва фаҳмондадиҳӣ ба роҳ монда мешаванд. Ин фаъолиятҳо ба баланд бардоштани маърифати ҳуқуқӣ, таҳкими ҳамдигарфаҳмӣ, ташаккули фарҳанги таҳаммулпазирӣ ва тақвияти масъулияти шаҳрвандӣ дар пешгирии ифротгароӣ мусоидат мекунанд.
Қабули Стратегияи нав дар самти пешгирии экстремизм ва терроризм таҷрибаи аввалини Тоҷикистон нест. Қаблан низ санадҳои стратегии дахлдор қабул гардида буданд: Стратегияи муқовимат ба экстремизм ва терроризм дар Ҷумҳурии Тоҷикистон барои солҳои 2016-2020 ва Стратегияи муқовимат ба экстремизм ва терроризм дар Ҷумҳурии Тоҷикистон барои солҳои 2021-2025. Ин санадҳо барои ташаккули заминаҳои ҳуқуқию ташкилӣ ва густариши фаъолияти пешгирикунанда мусоидат карданд. Арзёбии ҳамаҷонибаи натиҷаҳои онҳо бояд ба маълумоти расмӣ, нишондиҳандаҳои иҷро ва таҳлили мустақили самаранокии чорабиниҳо такя намояд.
Дар солҳои охир як қатор санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ қабул гардиданд, ки ба таҳкими заминаҳои ҳуқуқии пешгирии экстремизм ва терроризм мусоидат мекунанд. Аз ҷумла, Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи муқовимат ба терроризм» аз 23 декабри соли 2021, Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи муқовимат ба қонунигардонӣ (расмикунонӣ)-и даромадҳои бо роҳи ҷиноят бадастоварда, маблағгузории терроризм ва маблағгузории паҳнкунии силоҳи қатли ом» аз 15 марти соли 2023, Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи назорати маъмурӣ нисбат ба шахсони аз муассисаҳои ислоҳӣ озодшуда» аз 22 июни соли 2023 ва Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи тарбияи ватандӯстии шаҳрвандон» аз 24 декабри соли 2022 аз ҷумлаи ин санадҳо мебошанд. Ҳар яке аз ин санадҳо дар доираи предмети танзими худ ба пешгирии ҷинояткорӣ, таҳкими амнияти ҷамъиятӣ, тарбияи шаҳрвандӣ ва ҳифзи тартиботи ҳуқуқӣ мусоидат менамояд.
Дар натиҷаи амалисозии стратегияҳои қаблӣ чорабиниҳои профилактикӣ дар минтақаҳо ва миёни гурӯҳҳои гуногуни аҳолӣ роҳандозӣ шуданд. Дар шаҳру ноҳияҳо бо ҷалби намояндагони мақомоти иҷроияи маҳаллии ҳокимияти давлатӣ, ҷавонон, занон, омӯзгорон, ходимони дин, собиқадорон ва воситаҳои ахбори омма гурӯҳҳои машваратӣ таъсис дода шуда, вохӯриву мулоқотҳои судманд баргузор гардиданд. Ҳамзамон, олимону муҳаққиқон масъалаҳои марбут ба экстремизм ва терроризмро мавриди омӯзиш қарор дода, мақолаҳои илмӣ ва илмӣ-оммавӣ, таҳқиқоти таҳлилӣ ва сотсиологӣ анҷом додаанд.
Самаранокии ин тадбирҳо бояд на танҳо аз рӯйи шумораи чорабиниҳои баргузоршуда, балки аз рӯйи таъсири онҳо ба сатҳи маърифати ҳуқуқӣ, коҳиши омилҳои хавф ва пешгирии такрори ҳуқуқвайронкуниҳо низ арзёбӣ гардад.
Дар самти ислоҳ ва бозгардонии иҷтимоии маҳкумшудагон низ тадбирҳои дахлдор амалӣ мешаванд. Беҳтар намудани шароити нигоҳдорӣ, фароҳам овардани имкониятҳои таълиму касбомӯзӣ, меҳнат ва машғулиятҳои варзишӣ метавонад ба ислоҳи маҳкумшудагон ва омодасозии онҳо ба бозгашт ба ҷомеа мусоидат намояд.
Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон ба масъалаи барқарорсозӣ ва ҳамгироии иҷтимоии шахсоне, ки барои содир намудани ҷиноятҳои хусусияти экстремистӣ ё террористӣ маҳкум шудаанд ё аз муассисаҳои ислоҳӣ озод гардидаанд, таваҷҷуҳ зоҳир менамояд. Дар ин самт ду санади муҳим қабул гардидааст: Барномаи барқарорсозӣ ва реинтегратсияи шахсони дорои гузаштаи экстремистӣ ё террористӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон барои солҳои 2024-2028 ва Барномаи солимгардонӣ, барқарорсозӣ ва ҳамгироии маҳбусони барои содир намудани ҷиноятҳои хусусияти экстремистӣ ва террористӣ маҳкумшуда барои солҳои 2025-2029. Барномаи аввал бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 1 июни соли 2024, № 339 тасдиқ шудааст. Ин барномаҳо ба ҳамоҳангсозии фаъолияти мақомоти давлатӣ ва дигар субъектҳои дахлдор дар самти барқарорсозӣ ва реинтегратсияи иҷтимоии шахсони мавриди ҳадаф қарордошта равона шудаанд.
Бо густариши технологияҳои иттилоотӣ ва коммуникатсионӣ интернет ба яке аз воситаҳои таъсиррасонӣ ба афкори ҷамъиятӣ табдил ёфтааст. Баъзе гурӯҳҳои экстремистӣ ва террористӣ аз шабакаҳои иҷтимоӣ барои паҳн кардани ғояҳои ифротӣ, сафедкунии зӯроварӣ ва ҷалби ҷонибдорон истифода мебаранд. Аз ин рӯ, тақвияти корҳои пешгирикунанда дар фазои рақамӣ, паҳн намудани маводи босифати маърифатӣ ва баланд бардоштани саводи расонаӣ ва иттилоотии шаҳрвандон аҳаммияти махсус дорад. Дар ин раванд, омода намудани видеороликҳо, мақолаҳо, маводи фаҳмондадиҳӣ ва пешниҳоди посухҳои асоснок ба иттилооти бардурӯғ метавонад ба пешгирии таъсири таблиғоти ифротӣ мусоидат намояд. Чунин фаъолият бояд ба далелҳои санҷидашуда, эҳтироми ҳуқуқи инсон ва меъёрҳои қонунгузорӣ такя кунад.
Яке аз самтҳои муҳими сиёсати давлатӣ баргардонидан ва дастгирии шаҳрвандони Тоҷикистон, ки дар минтақаҳои ҷангзада қарор доштанд, мебошад. Бо ташаббуси Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар солҳои 2019-2024 381 нафар занону кӯдакон аз минтақаҳои ҷангзада ба Ватан баргардонида шудаанд. Онҳо зери таваҷҷуҳ ва ғамхории мақомоти дахлдор қарор гирифтаанд. Ин иқдом аҳаммияти чораҳои башардӯстона ва зарурати дастгирии иҷтимоӣ, равонӣ ва ҳуқуқии шаҳрвандонеро нишон медиҳад, ки дар шароити низоъҳои мусаллаҳона осеб дидаанд.
Барои таъмини ҳамгироии устувори ин шаҳрвандон ба ҷомеа зарур аст, ки тадбирҳои дастгирӣ бо назардошти вазъи инфиродӣ, эҳтиёҷоти кӯдакон, ҳуқуқи занон ва манфиатҳои олии кӯдак амалӣ гарданд. Дар ин масъала аз баёни ҳукмҳои умумӣ ва нисбат додани масъулият ба ҳамаи шахсони баргардонидашуда бояд худдорӣ кард, зеро барқарорсозии иҷтимоӣ пеш аз ҳама муносибати инфиродӣ, дастгирии равонӣ ва фароҳам овардани шароити муносиб барои зиндагии осоиштаро тақозо менамояд.
Бо мақсади тақвияти ҳамоҳангсозии фаъолият ва беҳтар намудани мубодилаи иттилоот дар самти пешгирии экстремизм, терроризм ва киберҷиноятҳо бо Фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 19 апрели соли 2023 дар сохтори Прокуратураи генералии Ҷумҳурии Тоҷикистон Маркази ягонаи иттилоотӣ оид ба пешгирии экстремизм, терроризм ва киберҷиноятҳо таъсис дода шудааст. Фаъолияти чунин марказ барои мутамарказсозии маълумот, беҳтар намудани таҳлил ва ҳамоҳангсозии чораҳои пешгирикунанда аҳаммияти ташкилӣ дорад. Самаранокии ин низом аз сифати маълумот, риояи қонунгузорӣ, ҳифзи иттилооти шахсӣ ва ҳамкории муассир байни мақомоти дахлдор вобаста мебошад.
Ҳамкориҳои байналмилалӣ яке аз омилҳои муҳимми муқовимат ба экстремизм ва терроризм ба шумор мераванд. Азбаски ин зуҳурот метавонанд хусусияти фаромиллӣ дошта бошанд, мубодилаи иттилоот, ҳамоҳангсозии фаъолияти мақомоти ҳифзи ҳуқуқ ва иҷрои уҳдадориҳои байналмилалӣ аҳаммияти калон доранд. Дар солҳои охир Ҷумҳурии Тоҷикистон бо як қатор давлатҳо, аз ҷумла Федератсияи Русия, Ҷумҳурии Ӯзбекистон, Туркманистон, Озарбойҷон, Туркия, Маҷористон, Италия, Ҷумҳурии Мардумии Чин, Ҷумҳурии Исломии Эрон, Ҷумҳурии Исломии Покистон, Малайзия, Арабистони Саудӣ, Иёлоти Муттаҳидаи Амрико ва Давлати Қатар дар соҳаҳои амният ва ҳамкории мақомоти ҳифзи ҳуқуқ муносибатҳои дуҷонибаро густариш додааст. Ҳамкории байналмилалӣ дар сурати риояи принсипҳои соҳибихтиёрии давлатҳо, эҳтироми ҳуқуқи инсон ва меъёрҳои ҳуқуқи байналмилалӣ метавонад ба тақвияти амнияти минтақавӣ ва ҷаҳонӣ мусоидат намояд.
Зарурати қабули Стратегияи нав барои давраи то соли 2040 аз хусусияти мураккаб, тағйирёбанда ва дарозмуддат доштани омилҳои мусоидаткунанда ба экстремизм ва терроризм бармеояд. Бо вуҷуди тадбирҳои андешидашуда, як қатор масъалаҳо ҳанӯз ҳам таваҷҷуҳи доимӣ ва муносибати маҷмуиро талаб мекунанд.
Аввалан, омилҳои ба ифротишавӣ мусоидаткунанда метавонанд бо мушкилоти иҷтимоӣ, норасоии донишҳои ҳуқуқӣ, таъсири муҳити иттилоотӣ ва заъфи малакаҳои тафаккури интиқодӣ алоқаманд бошанд. Аз ин рӯ, пешгирӣ бояд на танҳо ба ошкорсозии ҳуқуқвайронкуниҳо, балки ба таҳлили сабабҳои иҷтимоӣ ва рафторие, ки метавонанд ба гаравидан ба гурӯҳҳои ифротӣ мусоидат кунанд, равона гардад.
Дуюм, истифодаи шабакаҳои иҷтимоӣ ва дигар воситаҳои рақамӣ барои таблиғи ғояҳои экстремистӣ, ҷалби ҷавонон ва паҳн намудани маводи ифротӣ боқӣ мемонад. Дар ин замина, баланд бардоштани саводи рақамӣ, расонаӣ ва ҳуқуқии ҷавонон, рушди тафаккури интиқодӣ ва фароҳам овардани муҳити мусоиди таълиму тарбия аз вазифаҳои муҳимми пешгирикунанда мебошанд.
Сеюм, вазъи мураккаби амниятӣ дар минтақа ва ҷаҳон, аз ҷумла таҳдидҳои фаромиллӣ ва фаъолияти гурӯҳҳои террористӣ дар минтақаҳои ноором, зарурати тақвияти ҳамкориҳои минтақавию байналмилалиро ба миён меорад. Ҳангоми таҳлили ин масъалаҳо бояд ба маълумоти санҷидашуда ва арзёбиҳои боэътимоди амниятӣ такя намуда, аз хулосаҳои умумӣ ва беасос худдорӣ кард.
Чорум, вазъи Афғонистон ва таҳдидҳои эҳтимолии гурӯҳҳои террористии фаъол дар минтақа яке аз масъалаҳои муҳимми амнияти минтақавӣ ба ҳисоб меравад. Дар робита ба ин, ҳифзи сарҳади давлатӣ, мубодилаи иттилоот, пешгирии убури ғайриқонунии сарҳад ва ҳамкории мақомоти дахлдор аҳаммияти махсус доранд. Ин масъалаҳо бояд дар асоси иттилооти санҷидашуда, таҳлили воқеъбинона ва риояи принсипҳои ҳуқуқӣ арзёбӣ гарданд.
Панҷум, маблағгузории терроризм ва истифодаи воситаҳои муосири молиявӣ барои пинҳон кардани сарчашма ё таъиноти маблағҳо аз масъалаҳои муҳимми муқовимат ба ин зуҳурот мебошанд. Аз ин рӯ, тақвияти назорати молиявӣ, баланд бардоштани огоҳии шаҳрвандон дар бораи истифодаи ғайриқонунии маълумоти шахсӣ ва воситаҳои пардохт, инчунин ҳамкории мақомоти молиявӣ ва ҳифзи ҳуқуқ зарур аст.
Шашум, истифодаи бозиҳои компютерӣ ва дигар муҳитҳои рақамӣ барои таъсиррасонӣ ба шуури наврасону ҷавонон низ бояд бо назардошти далелҳои мушаххас омӯхта шавад. Муҳим аст, ки байни истифодаи одии бозиҳои компютерӣ ва истифодаи ҳадафманди баъзе муҳитҳои рақамӣ барои таблиғи зӯроварӣ ё ҷалби шахсон ба гурӯҳҳои ифротӣ фарқ гузошта шавад. Ҳамзамон, пешгирии таълимоти ғайриқонунии динӣ ва таъмини дастрасӣ ба донишҳои боэътимод, таълими босифат ва тарбияи ахлоқию шаҳрвандӣ бояд дар маркази таваҷҷуҳ қарор дошта бошанд.
Ҳамин тавр, Стратегияи пешгирии экстремизм ва терроризм дар Ҷумҳурии Тоҷикистон барои давраи то соли 2040 маҷмуи чораҳои ҳуқуқӣ, ташкилӣ, маърифатӣ, иҷтимоӣ ва ҳамоҳангсозиро фаро мегирад. Амалисозии самараноки он ҳамкории пайвастаи мақомоти давлатӣ, мақомоти худидоракунии шаҳрак ва деҳот, муассисаҳои таълимӣ, ҷомеаи шаҳрвандӣ, воситаҳои ахбори омма ва шарикони байналмилалиро тақозо менамояд.
Барои расидан ба натиҷаҳои устувор зарур аст, ки иҷрои чорабиниҳои Стратегия мунтазам арзёбӣ гардида, натиҷаҳои воқеӣ, мушкилоти мавҷуда ва роҳҳои ҳалли онҳо дар асоси маълумоти дақиқ муайян карда шаванд. Махсусан, иштироки фаъоли омӯзгорон, олимон, ходимони дин, намояндагони ҷомеаи шаҳрвандӣ ва оилаҳо дар ташаккули муҳити солими маънавию иҷтимоӣ аҳаммияти калон дорад.
Дар шароити муосир таъмини амнияти миллӣ, ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд ва нигоҳдории сулҳу субот аз вазифаҳои афзалиятноки давлат ва ҷомеа ба шумор мераванд. Муқовимат ба экстремизм ва терроризм танҳо бо чораҳои маҷбурӣ маҳдуд намешавад, балки пешгирии омилҳои иҷтимоӣ, баланд бардоштани маърифати ҳуқуқӣ, таҳкими ҳамдигарфаҳмӣ ва фароҳам овардани имкониятҳои рушди созанда барои шаҳрвандонро низ дар бар мегирад.
Аз ин рӯ, саҳмгузорӣ дар пешгирии экстремизм ва терроризм, риояи қонун, ҳифзи сулҳу субот ва таҳкими ваҳдати миллӣ масъулияти шаҳрвандии ҳар як сокини Тоҷикистон мебошад.
Иброҳим Ҷабборзода,
мудири кафедраи ҳуқуқшиносии Муассисаи давлатии таълимии
«Донишгоҳи давлатии Хуҷанд ба номи академик Бобоҷон Ғафуров»