​Чолишҳои асосии экстримизм ва терроризм дар миёни ҷавонон

Дар аксар мамлакатҳо ташкилотҳои экстремистиро аз рӯи ду нишона тасниф месозанд: истифодаи зӯроварӣ ва мақсадҳои сиёсие, ки онро дар назди худ мегузоранд. Он экстремистҳоеро, ки зӯровариро ҳамчун воситаи барои ноил гардидан ба мақсадҳои сиёсӣ истифода мебаранд террорист меноманд.

Терминҳои «терроризм» ва «экстремизм» дар кишварҳои собиқ Иттиҳоди Шӯравӣ дар солҳои 90-ум пайдо шуданд. Дар дигар давлатҳо ин падидаҳо пештар ба назар расидаанд. Масалан, дар Покистон, Афғонистон, Ироқ ва Сурия ин зуҳурот ҳамчун падидаҳои манфӣ ба вуҷуд омаданд. Вақте ки Иттиҳоди Шӯравӣ фурӯ рехт, ин падидаҳо дар Кавказ пайдо шуда, ҳамчун воситаи саркӯб намудан амал карданд.

Экстремизм дар ҷаҳони муосир, ба монанди терроризм, шаклҳои худро тағйир дода, усулҳо ва равишҳои худро васеътар кардааст. Кишварҳои гуногуни ҷаҳон терроризм ва экстремизмро ҳамчун падидаҳое, ки ба инсоният бегона ва бо арзишҳои асосии он дар зиддият мебошанд, ҳам дар соҳаи сиёсати дохилӣ ва ҳам дар захираҳои иттилоотӣ, эътироф мекунанд. Дар айни ҳол, рушди арзишҳои фарҳангӣ, ки ба принсипҳои анъанавии ахлоқӣ асос ёфтаанд, ҳифзи онҳо ва мубориза бо фаъолияти террористӣ ва экстремистӣ яке аз афзалиятҳои стратегияи Миллии агентии Ҷумҳурии Тоҷикистон ба ҳисоб меравад.

Пас аз оғоз шудани ҳамкории муштараки давлатҳо дар мубориза бо терроризм, равандҳои экстремистӣ бештар фазо ва марзҳоро фаро гирифтаанд. Экстремизм ва терроризм ба ягон миллат ё дин марбут нестанд. Ҳадафи онҳо нобуд кардани ҳаёти аслии инсон ва таъсиси ҷомеаи ғайриахлоқӣ ва ғайриинсонӣ мебошад. Масалан, дар Сурия дар амалиёти низомӣ бо ИГИЛ шаҳрвандони собиқ Иттиҳоди Шӯравӣ ва намояндагони кишварҳои дигар иштирок доштанд.

Бо оғози ҳазорсолаи нав, ин намоишҳои номатлуб ба ҷаҳони муосир ворид шуданд. Гурӯҳҳои экстремистӣ барои расидан ба мақсадҳои нопокашон аз ҳама гуна роҳу воситаҳо истифода мекунанд. Экстремизм дорои усулҳо ва сохторҳои гуногун мебошад, ки онҳоро метавон ба гурӯҳҳои зерин тақсим кард: экстремизми идеологӣ, синфӣ, динӣ, ҷуғрофӣ, миллӣ ва иҷтимоӣ.

Мо метавонем зуҳуроти рафтори экстремистиро, масалан, дар байни мухлисони шадиди футбол, намояндагони дин ва мусиқишиносон мушоҳида кунем. Таҳдиди экстремизм метавонад дар ҳар гуна вазъият ба вуҷуд ояд. Масалан, одамон метавонанд бо асоси аломатҳои барои онҳо муҳим, ба ду гурӯҳ «худӣ» ва «бегона» тақсим шаванд. Ҳар гуна фарқиятҳое, ки одамон байни худ эҷод мекунанд, метавонад боиси зиддиятҳо гардад.

Ҷалби ҷавонон, ки дар бораи мақсадҳои аслӣ ва ниҳоии ташкилотҳои террористӣ ва экстремистӣ маълумоти кофӣ надоранд ва даъватҳои онҳоро ҳамчун ҳимояи ҳақиқат қабул мекунанд, барои ҷомеаи солими инсонӣ нигаронии зиёд ба вуҷуд овардааст.

Яке аз шаклҳои шадиди терроризм ва экстремизм, ҷиноятҳое бо хусусияти террористӣ, ҳамчун намуди эътирози иҷтимоӣ ва кӯшиши ғайриқонунӣ барои расидан ба ҳадафҳои худ тавассути тарсонидани сохторҳои давлатӣ ва ҷомеа дар маҷмӯъ ба ҳисоб меравад. Ҷиноятҳои экстремистӣ, ҳам аз нигоҳи ангезаҳо ва ҳам аз ҷиҳати хусусиятҳои объективии амалҳо, хатари баланди ҷамъиятиро ба вуҷуд меоранд [2].

Гурӯҳи иҷтимоие, ки бештар аз ҳама ба экстремизм осебпазир аст, ҷавонон мебошанд. Бинобар ин, масъалаҳои экстремизм ва терроризм дар байни ҷавонон дар ҳолати кунунӣ хеле муҳим мебошанд.

Экстремизм чист? Дар маънои анъанавӣ, экстремизм ин ба шиддат рафтан ба ақидаҳо ва амалҳое мебошад, ки бештар дар соҳаҳои байналмилалӣ, сиёсӣ, динӣ ва дигар бахшҳо ба назар мерасанд. Экстремизм ифодаи душманӣ ва кина мебошад, дар ҳоле ки экстремизми динӣ ба таҳаммулнопазирӣ нисбат ба мухолифон алоқаманд аст. Чаро ҷавонон ҳамчун осебпазиртарин гурӯҳи иҷтимоӣ дар муқобили ифротгароӣ қарор доранд? Асосан, ҷавонони муосир дар шароити хеле мураккаб, ки арзишҳои қадимиро шикаст медиҳанд ва муносибатҳои нави иҷтимоиро ташкил мекунанд, ба ташаккули шахсияташон машғуланд. Хатмкунандагони донишгоҳҳо бозори меҳнатро бо шумораи зиёде пур мекунанд, вале талабот барои онҳо кам аст, ва ҷавонон дар ҷустуҷӯи роҳҳои зинда мондан мебошанд. Имрӯз, таълим ва омӯзиш барои ҷавонон бо муваффақият алоқаманд нест. Аз ин рӯ, онҳо бо ҳисси пессимизм, нобоварӣ ба оянда ва хашмгинӣ рӯбарӯ мешаванд. Ҷавонон бо сабаби камбуди таҷрибаи ҳаётӣ бештар ба идеологияи экстремизм таъсирпазир шудаанд. "Арзишҳои ғарбӣ", фарҳанги фароғатӣ, ва ибодати зӯроварӣ ва бераҳмӣ дар шуури онҳо мустаҳкам гардидаанд. Аз ин рӯ, амалҳои ифротгароии ҷавонон шадидтар мешаванд, чунки онҳо бо таваҷҷӯҳ ба синну сол, аз марг ва ҷароҳатҳои ҷисмонӣ наметарсанд ва оқибатҳои амалҳои худро намебинанд.

Мо кӯшиш мекунем, ки сабабҳои пайдоиши экстремизми ҷавонон дар Тоҷикистон ва шакли шадиди он - рӯҳияи террористӣ ва эътиқод дар муҳити ҷавононро таҳлил кунем. Ба ин сабабҳо метавонанд шомил шаванд:

- тақсимоти шадиди молу мулкии ҷомеа байни камбизоатон ва сарватмандон, коҳиши даромад, сатҳи зиндагӣ ва сифати он, душмании идеологӣ;

- сатҳи пасти амнияти иҷтимоӣ ва набудани имкониятҳои қонунӣ барои беҳтар кардани некӯаҳволии шахсӣ, бӯҳрони адолат;

- таъсири манфии баъзе воситаҳои ахбори омма;

- хоҳиши тасдиқи худашон, эҳсоси аҳамият, муноқишаи ибтидоии ҷавонон ва истифодаи ғайриқонунии шабакаи Интернет. Яке аз хосиятҳои амалиёти террористӣ ин аст, ки онҳо воситаҳои ахбори оммаро, махсусан шабакаи Интернет, барои таблиғи васеи ғояҳои худ истифода мебаранд. Дар давраи технологияи баланд, ҷавонон, бо гирифтани миқдори зиёди маълумоти зиддунақиз, бо сабаби бесаводии худ наметавонанд ҳақиқатро аз дурӯғ фарқ кунанд. Интернет ҳамчун яке аз манбаъҳои асосии паҳнкунии иттилоот боқӣ мемонад ва ба афзоиши шумораи тарафдорони ифротгароии динӣ кӯмак мерасонад.

Шумораи ҷиноятҳои бо хусусияти динӣ сол ба сол афзоиш меёбад. Дар солҳои охир, идеологияи ваҳҳобӣ ба таври васеъ паҳн шудааст, ки шиори он "марг ба ҳама кофирон" мебошад. Масалан, созмони динию экстремистии "ҷиҳоди Исломӣ" идеяҳои зарурии таъсиси давлати теократиро тавассути Интернет тарғиб мекунад ва ҷавононро ба сафи худ ҷалб менамояд. Идеологҳои исломи радикалӣ, ки мақсадҳои муайянеро, ки бо нақшаи динӣ алоқаманд нестанд, пеш мебаранд, одамон ва ҳиссиёти динии онҳоро таҳрик медиҳанд, дар ҳоле ки қонунҳои муайяни динро бо тарзи барои худ муфид тафсир мекунанд. Далели дигар ин аст, ки минтақаҳои мураккаб, ки хатарҳои террористиро ба вуҷуд меоранд, дар наздикии марзҳои Русия қарор доранд. Пайдоиши гурӯҳи террористӣ, ки худро "давлати Исломӣ" номидааст, натиҷаи сиёсати стандартҳои дугона мебошад, ки баъзе кишварҳо дар мубориза бо терроризм ба он риоя мекунанд. Яъне, заминаи иҷтимоии терроризм сатҳи пасти таҳсилот, фанатизми динӣ мебошад ва барои платформаи идеологии фаъолияти худ террористон асосан исломи радикалро истифода мебаранд.

Аз ин сабаб, хислатҳои асосии террорист инҳоянд: эҳсоси бартарии худ нисбат ба дигарон, омодагӣ ба куштан ва мурдан, ки ин нишондиҳандаи бӯҳрони шахсӣ, маҷмӯи пастӣ, бесаводӣ ва бераҳмӣ мебошад. Барои террористон, таваҷҷӯҳ ба манфиатҳои моддӣ ва манфиатҷӯӣ, ки бо ғояҳои динӣ пӯшида шудааст, аҳамияти махсус дорад.

Тарафдорони фаъолияти экстремистӣ, бо гузаштан аз тамоми принсипҳои ахлоқӣ, фаъолияти худро ба лоиҳаҳои муваффақи тиҷоратӣ табдил медиҳанд. На ҳамеша муайян кардани ҳадафи аслии террор имконпазир аст. Аъзои гурӯҳҳои ҷиноятӣ, хусусан ҷавонон, зери таъсири раҳбарони қавитар ва зӯровартар қарор гирифта, на ҳамеша сабабҳои таъсиси гурӯҳи террористӣ, манбаъҳои маблағгузории он ва ҳадафҳои онро фаҳмида метавонанд.

Манбаи асосии пешгирии экстремизми ҷавонон ва терроризм системаҳои таълимӣ мебошад, ки ҳамчун муассисаи муташаккилтарин ба тамоми соҳаҳои ҳаёти ҷомеа таъсир мерасонад.

Барои ҳал кардани ин мушкилот, дастгирии иҷтимоӣ ва маънавии ҷавонон, фароҳам овардани шароити мувофиқ барои дастрасии таҳсилоти босифат, имкониятҳои шуғл ва ташаккули масъулияти шаҳрвандӣ ва ватандӯстии ҷавонон муҳим аст. Таҳаммулпазирии муносибатҳо бояд ҷузъи асосии идеологии муқовимат ба экстремизм бошад.

Исоев Акбар, устоди кафедраи санъати тасвирӣ ва ҳунарҳои халқии факултети санъати тасвирӣ ва дизайн