Таъсири манфии шабакаҳои иҷтимоӣ ба психологияи ҷавонон: баррасии психоанализ ва роҳҳои ҳалли он
Дар давраи муосир, шабакаҳои иҷтимоӣ ба як ҷузъи ногузири зиндагии ҷавонон табдил ёфтааст. Пешрафти технологияҳои рақамӣ ва дастрасии осон ба интернет боиси он шудааст, ки ҷавонон қисми зиёди вақти худро дар шабакаҳои иҷтимоӣ сарф мекунанд. Ин раванд, гарчанде ки баъзе манфиатҳои худро дорад, ба таври назаррас ба психология ва саломатии равонии онҳо таъсир мерасонад. Бештар мавриди истифодаи бесамар, шабакаҳои иҷтимоӣ метавонанд боиси кам шудани диққат, изофати иттилоотӣ ва коҳиши самаранокии шахсӣ шаванд. Ба ин равандҳо дар сатҳи психоанализ метавон назар кард, ки чӣ тавр зеҳни инсон ба чунин фазои иттилоотӣ муносибат мекунад.
Ин мақола ба таҳлили таъсири манфии шабакаҳои иҷтимоӣ ба психологияи ҷавонон нигаронида шудааст. Махсусан, мо кӯшиш мекунем фаҳмем, ки чӣ гуна сарфи вақти зиёд ба ин фаъолиятҳо метавонад равандҳои зеҳнӣ, ба монанди тамаркуз, худбаҳодиҳӣ ва муносибати шахсиро ба худ ва ҷомеа тағйир диҳад. Барои ин, назарияҳои се равоншиноси машҳур - Зигмунд Фрейд, Карл Юнг ва Эрих Фроммро мавриди баррасӣ қарор медиҳем. Ин муҳаққиқон ба таҳлили робитаи байни зеҳн ва фаъолияти инсон машғул шуда, дар бораи он ки чӣ тавр корҳои беҳуда ба ҳаёти инсон таъсир мерасонанд, далелҳо овардаанд.
Бо назардошти он ки зеҳни инсон на танҳо муҳити берунаро қабул мекунад, балки дар дохили худ ҷараёни равониро ҳам нигоҳ медорад, мо тавассути назарияҳои психоанализ дида мебароем, ки чӣ гуна истифодаи шабакаҳои иҷтимоӣ метавонад ин ҷараёнҳоро халалдор кунад. Саволи асосие, ки ин таҳқиқот ба он ҷавоб медиҳад, чунин аст: Оё сарфи вақти зиёди ҷавонон дар шабакаҳои иҷтимоӣ онҳоро аз расидан ба ҳадафҳои шахсӣ ва корҳои муҳим дур мекунад ва чӣ гуна ин равандҳоро метавон аз нуқтаи назари психоанализ шарҳ дод?
Таъсири манфии шабакаҳои иҷтимоӣ ба психологияи ҷавонон
Шабакаҳои иҷтимоӣ, новобаста ба манфиатҳои муайяне, ки дар самти рушди иртибот ва иттилоот доранд, метавонанд ба психологияи ҷавонон таъсироти манфии ҷиддӣ расонанд. Яке аз таъсироти асосӣ ин коҳиши худбаҳодиҳӣ ва эҳсоси шахсӣ мебошад. Тавассути шабакаҳои иҷтимоӣ ҷавонон худро бо дигарон муқоиса мекунанд, ки ин аксаран боиси ҳиссиёти ноқаноатмандӣ мешавад. Ин раванд, ки "ҳасади иҷтимоӣ" ном гирифтааст, метавонад боиси коҳиши эътимод ба худ шавад.
Истифодаи зиёд аз шабакаҳои иҷтимоӣ инчунин боиси вобастагии равонӣ мешавад. Вобастагӣ аз шабакаҳои иҷтимоӣ боиси он мегардад, ки ҷавонон аз воқеият дур шаванд ва дар фазои маҷозӣ бештар "заминӣ" шаванд. Ин раванд, ки ба стресс ва изтироб оварда мерасонад, боиси сарфи вақти зиёд дар фаъолиятҳои беҳуда мегардад. Азбаски шабакаҳои иҷтимоӣ бо иттилооти зиёде пур ҳастанд, ҷавонон аз таъсири изофати иттилоотӣ ба таҳлили дуруст ва идораи самараноки фикрҳо дучор мешаванд.
Ин таъсирҳо инчунин боиси гум шудани тамаркуз ва диққат мешаванд. Азбаски шабакаҳои иҷтимоӣ ба ҷавонон имкони зуд-зуд тағйир додани фаъолияти равониро медиҳанд, зеҳн ба фаъолиятҳои аслӣ, ки дар ҳаёти шахсӣ ва корӣ муҳиманд, аҳамият намедиҳад. Инчунин, дар аксари ҳолатҳо онҳо фаъолиятҳои муҳимро ба таъхир мегузоранд, ки ин ҳолатро психология ҳамчун "прокрастинация" мешиносад. Аз нуқтаи назари психоанализ, ин равандро метавон ҳамчун натиҷаи идораи нодурусти равонӣ ва интизориҳои баланд аз ҳаёт шарҳ дод.
Назарияҳои психоанализ дар шарҳи таъсироти манфӣ
Дар баррасии таъсири манфии шабакаҳои иҷтимоӣ ба психологияи ҷавонон, назарияҳои классикии психоанализи Зигмунд Фрейд, Карл Юнг ва Эрих Фромм метавонанд ба таври муассир барои шарҳи равандҳои дохилии зеҳн ва психика истифода шаванд. Ин муҳаққиқон равандҳои равониро, ки боиси тамаркузи инсон ба корҳои беҳуда мешаванд, хуб шарҳ додаанд. Ҳар кадоме аз ин назарияҳо равшан месозанд, ки чӣ тавр истифодаи номутаносиби шабакаҳои иҷтимоӣ метавонад ҷавононро аз ҳадафҳои муҳимашон дур кунад ва зеҳни онҳоро ба ҳолати "бандии беҳуда" бурда расонад.
Зигмунд Фрейд: Иди, Эго ва Суперэго
Зигмунд Фрейд, яке аз бунёдгузорони психоанализ, зеҳни инсонро ба се қисмати асосӣ тақсим мекунад: Ид, Эго, ва Суперэго. Ид ба хоҳишҳо ва ғаризаҳои аввалияи инсонӣ нигаронида шудааст, ки бе ҳеҷ гуна дарки ахлоқӣ ё иҷтимоӣ амал мекунанд. Эго ҳамчун воситаи воқеият барои идора кардани хоҳишҳои Ид баромад мекунад, ва Суперэго ба тартиби ахлоқӣ ва арзишҳои иҷтимоӣ мувофиқат мекунад.
Дар контексти истифодаи шабакаҳои иҷтимоӣ, ҷавонон аксаран ба таъсири Ид дучор мешаванд. Масалан, хоҳиши фаврии тафреҳ, дастрасӣ ба иттилооти зуд ва лаззатҳои иҷтинобии онлайн метавонанд Эго ва Суперэгоро заиф гардонанд. Ин раванд боиси он мегардад, ки шахс ҳадафҳои муҳими шахсӣ ва иҷтимоиро фаромӯш кунад ва ба хоҳишҳои фаврии худ, ки ба воситаи шабакаҳои иҷтимоӣ қонеъ мегарданд, таваҷҷуҳ кунад. Дар ниҳоят, ин ҳолат метавонад ба гум шудани тавозуни зеҳнӣ ва самаранокии шахсӣ оварда расонад.
Аз нуқтаи назари Фрейд, шабакаҳои иҷтимоӣ метавонанд ба нақши Ид тақвият бахшанд ва Эгоро дар идора кардани рафтори самараноки инсон заиф кунанд. Ҷавонон, ки аксаран дар ҷустуҷӯи ҳаловат ва дилхушӣ ҳастанд, метавонанд аз ин майдонҳое, ки ба эҳсосоти фаврӣ ҷавоб медиҳанд, вобаста шаванд. Ин боиси он мегардад, ки диққати онҳо ба корҳо ва ҳадафҳои муҳим, ба монанди таҳсилот ё рушди шахсӣ, коҳиш ёбад.
Карл Юнг: Архетипҳо ва Мағзи Коллективӣ
Карл Юнг назарияи психоанализи худро тавассути васеъ кардани фаҳмиши мағзи инсонӣ ва шаклҳои архетипӣ шарҳ додааст. Яке аз нуқтаҳои муҳимтарини назарияи Юнг мафҳуми мағзи коллективӣ ва архетипҳо мебошад. Архетипҳо ин тасвирҳо ва идеяҳои ибтидоие мебошанд, ки дар мағзи инсон ҳузур доранд ва дар зери шуури одамони гуногун дар тамоми фарҳангҳо мавҷуданд.
Истифодаи беш аз ҳадди шабакаҳои иҷтимоӣ метавонад боиси он гардад, ки ҷавонон алоқамандии худро бо архетипҳои шахсӣ гум кунанд. Масалан, ҷой гирифтани муҳтавои бетафовут ва иттилооти оммавӣ дар фазои маҷозӣ метавонад боиси он шавад, ки ҷавонон аз шуури шахсӣ дур шаванд ва бештар ба фазои оммавии маҷозӣ ворид гарданд. Ин раванд дар ниҳоят боиси гум шудани робитаи шахсӣ бо шаклҳои аслии архетипӣ мешавад.
Дар айни ҳол, шабакаҳои иҷтимоӣ аксаран рамзҳо ва образҳои оммавиро пешниҳод мекунанд, ки ҷавобгӯи арзишҳои воқеӣ ё маънавиёти шахсӣ нестанд. Ҷавонон, ки дар ҷустуҷӯи маърифат ва ҳувияти шахсӣ ҳастанд, метавонанд тавассути муҳтавои оммавӣ фаҳмиши аслии худро дар бораи ҷаҳони маънавӣ ва шаклҳои шахсият гум кунанд. Юнг бовар дошт, ки ин гуна гумшавии шахсияти воқеӣ метавонад боиси равандҳои стрессӣ ва депрессия гардад, ки дар аксари ҳолатҳо дар заминаи истифодаи нодурусти шабакаҳои иҷтимоӣ мушоҳида мешавад.
Эрих Фромм: Озодӣ ва Масъулият
Эрих Фромм ба равобити байни шахсият ва озодӣ диққати ҷиддӣ медиҳад. Ӯ баҳс мекунад, ки инсонҳо дар ҷомеаи муосир на танҳо бо ҳаққи озодӣ рӯ ба рӯ мешаванд, балки масъулияти шахсӣ ва иҷтимоиро низ бояд идора кунанд. Ин масъулият талаб мекунад, ки шахс қарорҳои боэҳтиётона ва самаранокро қабул кунад.
Аз нуқтаи назари Фромм, шабакаҳои иҷтимоӣ метавонанд боиси он шаванд, ки ҷавонон масъулиятҳои шахсии худро канора гиранд ва ба фаъолиятҳои беҳуда, ки дар фазои маҷозӣ сурат мегиранд, машғул шаванд. Вақте ки ҷавонон ба муҳтавои фароғатӣ ва ҳаловатталабии шабакаҳои иҷтимоӣ бештар дода мешаванд, онҳо аз масъулиятҳои иҷтимоӣ ва шахсӣ канорагирӣ мекунанд. Ин ҳолат дар навбати худ боиси ба вуҷуд омадани эҳсоси "аз озодӣ фирор кардан" мегардад, зеро шахс аз ҳадафҳои муҳимаш дур мешавад ва дар ҳолати беҳаводис дар фазои маҷозӣ боқӣ мемонад.
Фромм баҳс мекунад, ки чунин равандҳо метавонанд инсонро аз рушду инкишофи шахсӣ дур кунанд. Ҷавонон, ки бештар бо муҳтавои фароғатӣ ва корҳои беҳуда машғул мешаванд, имкониятҳои хешро барои гирифтани масъулият ва расидан ба ҳадафҳои шахсӣ маҳдуд мекунанд. Ин равандҳо метавонанд боиси ҳаловатталабӣ шаванд ва ҷавононро аз вазифаҳои асосии иҷтимоиву шахсӣ канорагирӣ кунанд.
Натиҷаҳои таҳқиқот ва мисолҳо
Баррасии таъсири манфии шабакаҳои иҷтимоӣ ба психологияи ҷавонон дар заминаи назарияҳои Фрейд, Юнг ва Фромм нишон медиҳад, ки ин платформаҳо на танҳо ба рафтори иҷтимоӣ, балки ба сохторҳои амиқи равонии инсон таъсир мерасонанд. Барои тасдиқи ин хулоса, манфиатбахш аст, ки ба таҳқиқоти муосир оид ба таъсири шабакаҳои иҷтимоӣ ва мисолҳои воқеӣ назар андозем.
Тадқиқотҳо дар бораи таъсири манфии шабакаҳои иҷтимоӣ
Бар асоси тадқиқоти охирон, ки дар солҳои охир анҷом ёфтааст, нишон дода шудааст, ки истифодаи шабакаҳои иҷтимоӣ боиси афзоиши депрессия, изтироб ва стресс дар байни ҷавонон мегардад. Як тадқиқоти калон, ки дар донишгоҳҳои ИМА гузаронида шудааст, маълум кард, ки вақте ҷавонон шабакаҳои иҷтимоиро бештар аз ду соат дар як рӯз истифода мебаранд, онҳо бештар ба стресс ва ҳиссиёти манфӣ дучор мешаванд. Дар ин тадқиқот муайян гардид, ки ҷавононе, ки вақти зиёди худро дар шабакаҳои иҷтимоӣ мегузаронанд, дар бисёр ҳолатҳо бо худбаҳодиҳии паст ва муқоисаи номатлуби иҷтимоӣ рӯ ба рӯ мешаванд.
Масалан, истифодаи платформаҳои монанди Instagram, ки дар он бештар тасвирҳо ва ҳолатҳо нишон дода мешаванд, ки одатан ба воқеият мувофиқат намекунанд, боиси он мегардад, ки ҷавонон эҳсоси ноқаноатмандӣ ва ноумедӣ аз зиндагии худ пайдо кунанд. Ин раванд, ки аз нуқтаи назари Фрейд метавон ҳамчун "пирӯзии Ид бар Эго" фаҳмида шавад, ҷавононро ба зеҳни фаврии лаззатталаб мебарад ва онҳоро аз ҳадафҳои воқеӣ дур мекунад.
Дигар тадқиқоти муҳими дар Британияи Кабир гузаронидашуда нишон дод, ки вобастагӣ аз шабакаҳои иҷтимоӣ метавонад боиси коҳиши тавоноии ҷавонон дар таҳсил ва кор гардад. Тадқиқотҳо тасдиқ мекунанд, ки вақте ҷавонон бештар аз 3-4 соат вақти худро дар шабакаҳои иҷтимоӣ сарф мекунанд, қобилияти тамаркузи онҳо ба корҳои таълимӣ кам мешавад, ва онҳо ба "прокрастинация" — ё ба таъхир гузоштани корҳои муҳим — дучор мегарданд. Ин ҳолат аз нуқтаи назари Юнг метавонад ҳамчун дуршавӣ аз шаклҳои архетипии рушди шахсӣ маънидод карда шавад.
Мисолҳо аз таҷрибаи воқеӣ
Бисёр мисолҳо нишон медиҳанд, ки ҷавонон аз шабакаҳои иҷтимоӣ бештар ҳамчун манбаи фароғат истифода мебаранд, ки боиси таҳти таъсири иттилооти беҳуда қарор гирифтани зеҳн мегардад. Масалан, як мисоли машҳур дар ҷомеаи муосир ин таъсири видеоплатформаҳо ва шабакаҳо ба мисли TikTok мебошад. Платформаҳо, ки бештар ба муҳтавои кӯтоҳ ва саргармкунанда нигаронида шудаанд, боиси он мегарданд, ки ҷавонон дар муддати кутоҳтар диққаташонро аз як фаъолият ба дигар фаъолият гузаронанд, ки ин боиси гум шудани тавоноии тамаркуз ба фаъолиятҳои мураккабтар мегардад.
Инчунин, ҷавонон аксар вақт дар шабакаҳои иҷтимоӣ ба фаъолияти беаҳамият машғул мешаванд, ба мисли тамошои видеоҳое, ки ҳеҷ гуна арзиши илмӣ ё маърифатӣ надоранд. Ин ҳолат боиси он мегардад, ки шахс бо корҳои муҳим ба монанди таҳсил ё кор машғул намешавад. Ба гуфтаи Фромм, ин раванд ба фирор аз масъулиятҳои шахсӣ ва иҷтимоӣ мусоидат мекунад. Дар натиҷа, ҷавон аз ин фаъолиятҳо ба таври фаврӣ қаноатманд мешавад, аммо дар муддати дароз аз ҳадафҳои асосии ҳаёт ва рушду инкишофаш дур мегардад.
Муайян кардани роҳҳои ҳалли эҳтимолӣ
Барои пешгирӣ кардани ин ҳолат, якчанд чораҳои самарабахш пешниҳод кардан мумкин аст:
- Таълими равонии ҷавонон: Дар мактабҳо ва донишгоҳҳо бояд таълими махсус барои тавсифи оқибатҳои манфии шабакаҳои иҷтимоӣ ба психологияи инсон ташкил карда шавад. Ҷавонон бояд фаҳманд, ки истифодаи номутаносиби ин шабакаҳо метавонад ба ҳолати равонии онҳо таъсири ҷиддӣ расонад.
- Мудирияти вақти онлайн: Барномаҳо ва усулҳои махсус барои танзими вақти сарфшуда дар шабакаҳои иҷтимоӣ метавонанд ба ҷавонон кӯмак кунанд, то вақти худро самараноктар идора кунанд. Барномаҳои мудирияти вақт метавонанд истифодаи вақтро маҳдуд кунанд ва ҷавононро ба фаъолиятҳои бештар самаранок, ба мисли таҳсил ё варзиш, равона кунанд.
- Рушди алоқаҳои иҷтимоӣ берун аз интернет: Ҷавонон бояд фаҳманд, ки алоқаҳои иҷтимоии воқеӣ аз алоқаҳои маҷозӣ муҳимтаранд. Дар ин замина, рушди фаъолиятҳои иҷтимоӣ берун аз шабакаҳои иҷтимоӣ ба шахсияти инсон кӯмак мерасонад, то бо шахсиятҳо ва арзишҳои воқеӣ бештар иртибот пайдо кунад.
Хулоса, таҳқиқоти мазкур нишон дод, ки шабакаҳои иҷтимоӣ метавонанд ба равандҳои зеҳнӣ ва равонии ҷавонон таъсири манфӣ расонанд. Бо назардошти назарияҳои Зигмунд Фрейд, Карл Юнг ва Эрих Фромм, метавон гуфт, ки шабакаҳои иҷтимоӣ на танҳо боиси гум шудани тамаркуз ва самаранокии ҷавонон мешаванд, балки ба равандҳои амиқи равонӣ низ таъсир мерасонанд. Истифодаи номутаносиби шабакаҳои иҷтимоӣ метавонад ба "пирӯзии Ид бар Эго", дуршавӣ аз архетипҳои шахсӣ ва фирор аз масъулиятҳои шахсӣ ва иҷтимоӣ оварда расонад.
Барои пешгирӣ кардани ин равандҳо, ҷавонон бояд ба мудирияти вақти худ дар шабакаҳои иҷтимоӣ диққат диҳанд ва фаъолиятҳои берун аз интернетро бештар истифода баранд. Онҳо бояд ба қадри вақт расанд, аз интернет самаранок истифода баранд ва ба сайтҳое, ки ба равандҳои маърифатӣ ва ахлоқӣ таъсири манфӣ мерасонанд, надароянд. Фаҳмиши ин равандҳо дар заминаи таҳқиқоти равонӣ ва истифодаи назарияҳои психоанализ ба ҷавонон ва ҷомеа кӯмак мерасонад, ки шабакаҳои иҷтимоиро ба таври дуруст ва бо муътадилӣ истифода баранд.
Ҳомидҷонова Муқаддас, омӯзгори кафедраи умумидонишгоҳии фарҳангшиносии Донишгоҳи Давлвтии Хуҷанд ба номи академик Бобоҷон Ғафуров