ТАШАККУЛИ МАДАНИЯТИ ЗИДДИ ФАСОДИИ ҶАВОНОН ДАР ЗАМОНИ МУОСИР
«Коррупсия зуҳуроте номатлубест, ки эътимоди мардумро ба давлат коста гардонида, обрӯву эътибори онро коҳиш медиҳад, барои рушди иқтисодиёти пинҳонӣ ва истифодаи ғайримақсадноки маблағҳои давлативу ҷамъиятӣ шароит фароҳам меорад ва дар маҷмуъ, боиси поймолшавии ҳуқуқи инсон ва заиф шудани пояҳои ахлоқии ҷомеа мегардад».
Эмомалӣ Раҳмон
Масъалаи тарбияи маънавӣ ва ахлоқии насли ҷавон дар ҷомеаи муосир нисбат ба ҳарвақта бештар мубрамиятро касб карда истодааст. Сабабҳои зиёде барои ин вуҷуд доранд ва яке аз онҳо - аз байн рафтани анъанаҳои хуб дар тарбияи насли ҷавон – боиси аз байн рафтани эҳсоси мансубият ба таърихи ватани худ шудааст. Дар айни замон, тавре ки таҳлили адабиёти илмӣ нишон медиҳад, муаллифоне, ки миқёс ва шаклҳои фасоди мавҷударо дар таҳсилоти умумӣ ва касбӣ тавсиф мекунанд, моҳияти ин падидаро таҳқиқ намекунанд ва онро берун аз доираи таҳқиқоти худ мегузоранд. Барои арзёбии дурусти натиҷаҳо, бояд стандартҳои нав таҳия карда шаванд, аз ҷумла:
- истифодаи васеъи хати телефон барои гузоришдиҳӣ дар бораи коррупсия;
- имтиҳони ягонаи давлатӣ ҳамчун воситаи мубориза бо коррупсия дар таҳсилоти хусусӣ;
- таҳияи системаи равшани меъёрҳо ва қоидаҳое, ки масъулиятҳои ҳар як иштирокчиро дар раванди тақсим ва истифодаи маблағҳо муайян мекунанд;
- такмили ихтисоси кормандони роҳбарикунанда ва намояндагони ташкилотҳои ҷамъиятии манфиатдор, аз ҷумла иттифоқҳои волидон ва омӯзгорон;
- васеъ кардани дастрасӣ ба иттилоот барои тақвияти назорати ҷамъиятӣ.
Коррупсия истилоҳест, ки барои тавсифи сӯиистифода аз қудрати расмӣ ва ҳуқуқҳои ба онҳо додашуда, инчунин салоҳият, имкониятҳо ва робитаҳои марбут ба ин мақоми расмӣ, барои манфиати шахсӣ, бо вайрон кардани қонун ва принсипҳои ахлоқӣ истифода мешавад. Коррупсия як беморӣ аст! Он ба ҳама соҳаҳои ҷомеа: иҷтимоӣ, иқтисодӣ, сиёсӣ ва маънавӣ ворид шуда, ҳама дар як вақт ё мурури он бо зуҳуроти он дучор мешаванд. Маориф, ки ҳамчун унсури муҳимми соҳаи иҷтимоӣ маҳсуб меёбад, аз ин амал истисно нест. Аз ин рӯ, муайян кардани сабабҳо ва роҳҳои пешгирии ин падидаҳои нангин ва андешидани чораҳои зарурӣ хеле муҳим аст. Пешгирии фасод дар маориф бешубҳа ба тарбияи насли наврас таъсири мусбат хоҳад расонд. Мутаассифона, ҷавонон чунин тасаввуроте доранд, ки ин як раванди ёрирасон аст, ки метавонад ба онҳо дар канорагирӣ аз ҷазо, суръат бахшидан ба раванди мушаххас, мусоидат ба рушди тиҷорат (рушди шахсӣ) ва ғайра кӯмак кунад. Одамон асосан дар бораи худ, мушкилот ва роҳҳои ҳалли худ фикр мекунанд ва метавонанд ба осонӣ қонунро нодида гиранд ва коррупсияро ҷинояти ҷиддӣ ҳисоб накунанд. Дар ин робита, мо борҳо шунидаем, ки одамон мегӯянд: «....аммо ман касеро накуштаам».
Як робитаи маъмулӣ бо фасод ин пешниҳод ё додани ришва ё пора аст ва он танҳо аз нигоҳи шахсе, ки онро қабул мекунад, баррасӣ мешавад. Ин як тасаввуроти нодуруст буда, шахсе, ки онро пешниҳод мекунад, гуноҳи камтар надорад. Муроҷиат ба виҷдон ва ахлоқ дар мубориза бо чунин мушкилоти бузург бесамар аст ва аз ин рӯ, чораҳои қатъӣ лозиманд.
Масъалаи зеҳният ва тарбия бешубҳа яке аз муҳимтарин масъалаҳост, аммо чораҳои таълимӣ бояд бо дигар усулҳои мубориза бо он якҷоя карда шаванд. Дар ҷомеаи муосир як тафаккури умумии паҳншуда вуҷуд дорад: пора додан ба як одат ё чизи муқаррарӣ табдил ёфтааст. Дар шабакаҳои иҷтимоӣ ва телевизион мо дар ин бора танҳо шӯхиҳо мешунавем. Биёед кӯшиш кунем, ки мушкилот ва сабаби рух додани ин ҳодисаро фаҳмем. Мо оид ба ҳаёти худ ва вазъи воқеии имрӯзаи дунё, аз барномаҳои телевизиониву шабакаҳои иҷтимоӣ огаҳӣ пайдо намуда, зуд-зуд хабарҳои бо фасод дучор шуданро мешунавем.
Ҳадафи иншои мақолаи мазкур нишон додани он аст, ки фасод, мисли ҳама зуҳуроти он, мушкилоти бештареро ба бор меорад, назар ба он ки дар воқеияти имрӯза кӯмак мекунад. Мо боварӣ дорем, ки бо татбиқи чораҳои зиддифасодии дар ин мақола пешниҳодшуда, агар имкони решакан кардан набошад, ҳадди ақал коҳиши назарраси миқёси ҷиноят имконпазир аст. Барои омӯзиши муносибати ҷавонон ба фасод, мо дар байни хонандагони муассисаҳои таълимӣ пурсиш гузаронидем. Мо барои иштирокчиён саволҳои зеринро пешниҳод намудем:
1. Оё шумо, оилаатон ё касе аз наздиконатон бо фасод дучор шудаед?
2. Ба фикри шумо, ҷазо барои додан ва гирифтани пора бояд сахттар карда шавад?
3. Кадом чораҳои зиддифасодро шумо самараноктар мешуморед?
Натиҷаҳо: 57% пурсидашудагон гуфтанд, ки оила ё атрофиёни онҳо бо фасод дучор шудаанд, 62% пурсидашудагон тарафдори сахт кардани ҷазо барои пора буданд. Аммо, дар посух додан ба саволи сеюм душворӣ кашиданд, зеро онҳо дар бораи чораҳои зиддифасодии мавҷуда маълумоти кофӣ надоштанд.
Барои фаҳмидани он, ки чӣ гуна «нархи» пора муайян карда мешавад, биёед мушкилоти фаврии ҷавононро баррасӣ кунем. Маъмултаринашон гирифтани шаҳодатномаи ронандагӣ ва хидмати ҳарбӣ мебошанд. Айни замон, маблағи таҳсил дар мактаби ронандагӣ ба ҳисоби миёна се ҳазор сомониро ташкил медиҳад, дар ҳоле ки харидани шаҳодатнома дар бозори сиёҳ тақрибан ҳамин қадар арзиш дорад. Дар натиҷа, барои сарфаи вақт ва дигар захираҳо, баъзе шаҳрвандон шаҳодатномаи ронандагии тайёрро мехаранд. Агар нархи шаҳодатнома дар бозори сиёҳ ба таври назаррас афзоиш ёбад, харидани он камтар имконпазир мегардад ё на ҳама метавонанд онро харидорӣ кунанд. Мисоли монанд бо шаҳодатномаи ҳарбӣ аст: ҳар қадар нарх баландтар бошад, талабот ҳамон қадар камтар аст.
Бар асоси таҷрибаи кишварҳое, ки индексҳои дарки коррупсия баландтаранд, чораҳои зиддикоррупсионӣ тавассути сахттар кардани чаҳорчӯбаҳои қонунгузорӣ бештар амалӣ карда мешаванд. Дар Чин, дар ҳолати даст задан ба амалҳои коррупсионӣ ҷазои қатл дода мешавад ва он дар назди мардум анҷом дода мешаванд, чунон ки дар Куба, Эрон ва баъзе кишварҳои дигар низ чунин аст. Дар айни замон, дар Аморати Муттаҳидаи Араб, дастҳои мансабдорони фасодкор бурида мешаванд, гӯё онҳо дуздӣ мекунанд. Чунин чораҳо ғайриинсонӣ ва хилофи ҳуқуқи байналмилалии инсон мебошанд, аммо онҳо ба зеҳни насли ҷавон таъсири возеҳ мерасонанд. Дар ниҳоят, тарс ба ҷаҳонбинӣ таъсири калон мерасонад. Афзоиши муҳлати зиндонӣ кардан аз нигоҳи равонӣ самараи камтар медиҳад.
Муҳим аст, ки таҷрибаи кишварҳои Иттиҳоди Аврупо, аз қабили Дания, Швейтсария, Норвегия, Олмон ва дигаронро ба назар гирем, ки дар онҳо кӯдакон аз синни хурдӣ масъулияти шаҳрвандиро тарбия мекунанд. Масъулияти шаҳрвандӣ, дар баробари дигар чизҳо, муносибати манфиро нисбат ба ришвахорӣ дар бар мегирад. Агар шахс қонуншиканиро мушоҳида кунад, онҳо дар ин бора ба мақомоти дахлдор хабар медиҳанд ва ин меъёр ҳисобида мешавад.
Мутаассифона, дар Ҷумҳурии Тоҷикистон муносибат ба чунин намуди ҷиноятҳо тамоман дигар аст. Агар касе дар бораи амалҳои дар боло зикршуда огоҳӣ дошта бошад, хомӯширо авлотар медонад ва гӯё аз «мушкилоти нолозим» канорагирӣ мекунад, ҳамчунин аз эҳсоси ноамнӣ ҳарос дорад. Баъзе одамон гузориш додан дар бораи қонуншиканиро ба мақомоти ҳифзи ҳуқуқ шармовар меҳисобанд. Аз ин рӯ, муҳим аст, ки ба мардум фаҳмонем, ки ҷинояте, ки беҷазо мемонад, оқибатҳои зиёди манфӣ ва силсилаи ҷиноятҳои минбаъдаро ба бор меорад.
Ҳама бояд инро дарк кунанд, зеро фасод баробарӣ дар назди қонунро, ки дар Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон муқаррар шудааст, халалдор мекунад. Дер ё зуд ҳар кас метавонад худро дар вазъияте пайдо кунад, ки аз сабаби набудани маблағ барои ҷарроҳӣ боқӣ мемонад ё ба садамае дучор мешавад, ки аз ҷониби ронандаи бесавод, ки шаҳодатномаи ронандагӣ харида буд, рух додааст. Ҳар қадар фасод ба минтақаҳои гуногун таъсир расонад, ҳамон қадар сатҳи эътимоди мардум ба барномаҳои гуногуни иқтисодии давлатӣ ва умуман ба ҳукумат пасттар мешавад. Мо боварӣ дорем, ки ҳалли ин мушкилот таваҷҷуҳи қисмати аз ҷиҳати иҷтимоӣ фаъолтарини аҳолӣ - ҷавононро талаб мекунад, зеро насли калонсол дар тафаккури худ муҳофизакортар аст. Ҷавонон бояд дарк кунанд, ки беамалии онҳо дар ояндаи наздик ба ягон тағйироти мусбат оварда намерасонад.
Барои посух додан ба саволҳо дар бораи чораҳои андешидашуда барои мубориза бо коррупсия, мо пешниҳод менамоем, ки ба барномаи таълимии мактаб фанни махсусе ворид карда шавад, ки ба ҷавонон дар ташаккули муносибати манфӣ нисбат ба коррупсия кӯмак расонад. Ин фан бояд рушди огоҳии ҳуқуқӣ ва ахлоқи шаҳрвандӣ, инчунин дониш дар бораи механизмҳои муҳофизат аз коррупсияро дар бар гирад. Ҳамаи ин барои баланд бардоштани арзишҳои ахлоқӣ ва рушди маънавии ҷавонон, инчунин васеъ кардани ҷаҳонбинии онҳо зарур аст. Ин кафолат медиҳад, ки кӯдакон аз синни мактабӣ мавқеъ пайдо мекунанд ва ба он чизе, ки дар кишвар рӯй медиҳад, бетараф нестанд.
Дар хулоса, мехоҳем қайд кунем, ки миқёси афзояндаи фасод ва таъсири харобиовари он ба иқтисоди кишвар набудани чораҳои муассири муқовиматро барои таъмини амнияти иқтисодии кишварҳо нишон медиҳад.
Ҷавонон дар бораи миқёси фасод ва чораҳои мубориза бо он маълумоти кофӣ надоранд. Натиҷаҳои пурсиш ва вазъи имрӯзаи боиси андеша дар бораи низоми маорифи зиддифасодӣ мегардад. Таҷрибаи дигар кишварҳо нишон медиҳад, ки бо фасод самараноктар мубориза бурдан мумкин аст. Ба назар гирифтани ин таҷриба ба коҳиши назарраси сатҳи фасод дар муддати кӯтоҳи таърихӣ мусоидат мекунад. Инчунин, ҷалби фаъолонаи ҷавонон тавассути маъракаҳои зиддифасодии коррупсия ва барномаҳои таълимӣ зарур аст. Барои тарбияи муносибати зиддифасодии ҷавонон, беҳтар кардани огоҳии ҳуқуқии тамоми аҳолӣ зарур аст.
М.А.Қодирова,
сармуаллимаи кафедраи назария ва методикаи таълими забони модарии
Муассисаи давлатии таълимии «Донишгоҳи давлатии
Хуҷанд ба номи академик Бобоҷон Ғафуров»