Истифодаи оқилонаи интернет ва пешгирии иттилооти бардурӯғ
Мардуми ҷаҳон дар давраи таҳаввулоти глобалии иттилоотӣ зиндагӣ мекунанд. Аммо зиндагии моро бе интернет тасаввур кардан душвор аст. Зеро дар интернет мо метавонем ҳама чизеро, ки ба назари мо зарур аст, пайдо кунем. Масалан, агар мо ягон маълумот ё паёмро ба масофаи дур ирсол кунем, мо ба шабакаҳои иҷтимоӣ муроҷиат мекунем, филмҳо, сериалҳо, мусиқӣ, китобҳо, бозиҳо, паёмҳои маҳаллӣ ва глобалӣ ҳама дар Интернет дастрасанд. Истифодаи дуруст ва самараноки ин имкониятҳо дар дасти ҳар як корбари интернет аст. Интернет ҷанбаҳои мусбат ва манфии худро дорад. Биёед ба ҷанбаҳои мусбӣ назар кунем, ки Интернет як анбори бузурги иттилоот аст. Аз он ҷо шумо метавонед маълумот, адабиёти заруриро зеркашӣ кунед, он маълумотро бо дигарон дар сурати дур аз хона дар шакли зангҳои видеоӣ ва аудиоӣ бо дӯстон, волидон ё наздиконатон мубодила кунед. Забонҳои гуногуни хориҷиро омӯхта метавонед, дар дарсҳои онлайн, мизҳои мудаввари илмӣ иштирок намуда, яке аз касбҳои ояндаи муосирро омӯзед ва даромади калон ба даст оред. Ин рӯйхатро бисёр идома додан мумкин аст. Акнун биёед дар бораи ҷиҳатҳои манфии интернет сӯҳбат кунем. Пеш аз ҳама, "Интернет нашъамандист".
Мо нигарон ҳастем, ки аксари корбарони интернет наврасонанд. Сабаби асосии ин бозиҳо, видеоҳо ва назорат накардани волидайн ба фарзандони худ мебошад. Ин ҷавонон 70%-и рӯзро бо телефонҳо дар даст мегузаронанд. Ин ба шуур ва саломатии чавонони мо таъсири манфӣ мерасонад. Аксари ҷавонони имрӯза айнак мепӯшанд ё ба далели надоштани дониш муоширати дуруст карда наметавонанд. Мо шоҳиди ин на танҳо дар ҷомеа, балки дар интернет низ ҳастем. Қоидаҳои одоб дар ҳама ҷо ҳастанд ва интернет низ қоидаҳои одоби худро дорад. Чунин қоидаҳоро нетикет (ихтисораи калимаи интернет бо ҳамроҳшавии калимаҳои net + этика сохта шудааст) ё кибер этика меноманд.
Киберэтика, ки аксар вақт этикаи интернет номида мешавад, доираи васеи масъалаҳои ахлоқӣ, ҳуқуқӣ ва иҷтимоии марбут ба истифодаи интернет ва технологияро фаро мегирад. Он ба истифодаи масъулиятноки технология дар муҳити рақамӣ тавассути ҳалли саволҳои марбут ба дахолатнопазирӣ, дастрасии додаҳо, ҳуқуқи моликияти зеҳнӣ, рафтори онлайн ва таъсири фаъолиятҳои онлайн ба ҷомеа сару кор дорад. Меъёрҳои рафтор мутобиқати одоби воқеии ҳаёт ба хусусиятҳои беназири технологияҳои онлайн ва муҳити зист мебошанд.
Китобе дар бораи нетикет аз ҷониби Вирҷиния Ши соли 1994 бо номи "Нетикет" навишта шудааст ва ӯ даҳ қоидаҳои асосии нетикетро мураттаб кардааст, ки риояи он зиндагии шумо ва дигаронро хеле осон мекунад. Онҳо чунинанд:
- «Дар хотир доред, ки шумо бо шахс чӣ муошират мекунед. Яке аз қоидаҳои вайроншуда дар шабака. Бисёриҳо фаромӯш мекунанд, ки ҳамсӯҳбат компютер нест, дар паси ҳарфҳои экран одами зинда аст.
- Ҳамон меъёрҳои рафторро, ки дар ҳаёти воқеӣ риоя мекунанд, риоя кунед. Интернет ҳисси беномиро ба вуҷуд меорад. Чунин ба назар мерасад, ки ҳеҷ кас бо шумо коре намекунад, бинобар ин ақидаи нодуруст вуҷуд дорад, ки қоидаҳои рафтор дар Интернет он қадар сахт нестанд. Бояд одоби муоширатро риоя кард, инчунин дар фазои воқеиву виртуалӣ дар доираи қонун монд. Дар баъзе маҳалҳо эҳтиром ва ахлоқи ҳамдигарро дидаю дониста сарфи назар мекунанд. Аз ин рӯ, онҳо ба қуттии партов монанданд.
- Дар хотир доред, ки шумо дар фазои киберфазо ҳастед. Агар шумо ҳаёти шабакавии фаъол дошта бошед - боздид аз якчанд ҷамоатҳо ва форумҳо - хеле муҳим аст, ки дар хотир доред, ки ҳамсӯҳбатони маҳаллӣ чӣ гуна тарзи муоширатро риоя мекунанд. Аксарияти ҷамоатҳои шабакавии дарозмуддат қоидаҳои хаттӣ ё нонавиштаи худро доранд, ки онҳо бо хушнудӣ бо навкорон мубодила мекунанд. Маслиҳати универсалӣ - бори аввал дар кунҷ нишастан, нигоҳ кардан ва гӯш кардан.
- Вақт ва имкониятҳои дигаронро эҳтиром кунед. Вақте ки шумо барои мубодилаи хабари бузурги худ бо ҷаҳон омодагӣ медиҳед, фикр кунед, ки оё ин хабар барои ҳама муҳим аст.
- Шахсияти худро нигоҳ доред. Обрӯ дар Интернет на камтар аз ҳаёти воқеӣ муҳим аст. Албатта, тамоми аудиторияи Интернет шуморо намешиносанд, аммо онҳо метавонанд шуморо тавассути иттилооте, ки шумо нашр мекунед, шиносанд.
- То ҳадди имкон ба дигарон кӯмак кунед. Дар Интернет танҳо маълумоте пайдо мешавад, ки барои доираи васеи одамон ҷолиб аст ё ба муаллиф каме фоида меорад. Аз ин рӯ, одамон метавонанд ба саволҳое, ки дар Интернет мавҷуд нестанд, ҷавоб диҳанд. Дар ин маврид умеди мо ба одамони хубест, ки барои кӯмак ба дигарон 5 дақиқа вақт ҷудо мекунанд. Вақте ки мо ба дигарон кӯмак мекунем ва худамон хушбахттар мешавем, ҷаҳон ба ҷои беҳтаре табдил меёбад.
• Ба муноқишаҳо дахолат накунед. Аз масъалаҳои гуногуни сиёсӣ, ки дар Интернет рӯй медиҳанд, дурӣ ҷӯед.
• Ҳуқуқи мукотибаи хусусиро эҳтиром кунед. Маълумоти шахсии шахсони дигар - ному насаби воқеӣ, суроғаҳо, рақамҳои телефон, аксҳоро бе розигии онҳо мубодила накунед. Ҳеҷ гоҳ.
• Имкониятҳои худро сӯиистифода накунед. Фазои виртуалӣ дастрасии гуногун ба захираҳои муайян, сатҳи гуногуни дониш оид ба масъалаҳои муайянро дар бар мегирад. Онҳо набояд бар зидди одамон равона карда шаванд, дар ҳоле ки бартарият аз дигар корбарон доранд.
Ин як пайдарпаии баъзе қоидаҳоест, ки ман онро дар ин кор асоснок мешуморам. Бо боварии комил гуфтан мумкин аст, ки ин қоидаҳо барои шабакаи умумии ҷаҳонӣ мебошанд. Сабаб дар он аст, ки Интернет ба чанд шабака тақсим шудааст. Ҳар як шабакаи иҷтимоӣ қоидаҳои гуногун дорад. Аз ин рӯ, бояд эътироф кард, ки Интернет минтақаи арзиши озод нест. Ин маънои онро дорад, ки шабакаи умумиҷаҳонӣ ҷойест, ки дар он арзишҳо ба таври васеъ баррасӣ мешаванд, аз ин рӯ ҳангоми ташаккул додани мундариҷа ва хидматҳо бояд эҳтиёткор бошад.
Воқеан, яке аз муҳимтарин нишонаҳои рушди ҷомеаи иттилоотӣ пайдоиш ва густариши шабакаи умумиҷаҳонии “интернет” мебошад, ки дар тамоми паҳлуҳои ҳаёти инсоният дигаргуниҳои ҷиддиеро ба вуҷуд овард. Дар ин хусус, Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ-Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон қайд менамоянд, ки «Мо дар замоне ҳаёт ба сар мебарем, ки воситаҳои ахбори омма, аз ҷумла шабакаи ҷаҳонии интернет дар ташаккулу танзими афкори ҷомеа нақши муҳим мебозанд. Яъне дар замони муосир касе, ки иттилоотро идора карда метавонад, имкон дорад дар идоракунии афкори ҷомеа низ муваффақ бошад».
Бовар дорам, ки барои он ки ҷавонони мо вақти зиёдро дар интернет сарф накунанд, калонсолон бояд онҳоро зери назорат гиранд, аз манфиатҳои онҳо огоҳ бошанд ва ба тақсими дурусти вақт ва истифодаи пурмазмуни вақти ҷудокардаашон аҳамият диҳанд. Истифодаи самаранок ва мувофиқи одоби Интернетӣ калиди некӯаҳволии рақамии мост. Ҳангоми ташкили фаъолият шумо метавонед ин маслиҳатҳоро риоя кунед:
- Кӯшиш кунед, ки ҳар рӯз ё ягон вақти ҳафта аз интернет истифода набаред. Он ба шумо хотиррасон мекунад, ки берун аз ҷаҳони онлайн ҳаёт вуҷуд дорад.
- Истифодаи интернети худро ба нақша гиред ва режими инфиродӣ эҷод кунед, ки ба шумо имкон медиҳад, ки ба шабака танҳо ҳангоми зарурат дастрасӣ пайдо кунед.
- Дастгоҳҳои рақамии худро як сӯ гузоред ва вақтро барои маҳфилҳои шахсӣ сарф кунед: хондан, машқ кардан ё машғулиятҳои эҷодӣ.
— Дар ин бобат роли падару модарон ва муаллимон калон аст. Мониторинги истифодаи кӯдакону наврасон аз интернет, муошират бо онҳо ва баланд бардоштани фаҳмиши онҳо дар бораи хатарҳои ҷаҳони интернет.
Интернет тирезаест, ки дари ҳамсоягии байниминтақавии мо ва ҷомеаи ҷаҳониро мекушояд. Бо риояи одоби интернет ва пешгирии нашъамандӣ, мо метавонем ин имкониятҳои васеъро барои худ ва атрофиёнамон мақсаднок ва муфид истифода барем. Идоракунии оқилона ва масъулиятноки ин захираи азими ба мо додашуда гарави муваффақияти мо дар ҷомеаи муосир мебошад.
Мирзоқулов М. М., устоди Донишгоҳи давлатии Хуҷанд ба номи академик Бобоҷон Ғафуров